Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Bożyszcze akcji idzie od wybuchu, nie oglądając się. Zakochani kłócą się z powodu nieporozumienia, które można wyjaśnić jedną rozmową. Tekst reklamowy obiecuje „najwyższą jakość w przystępnej cenie”. Wszystko to łatwo nazwać kliszą: rozpoznajemy znajomą formułę jeszcze zanim zdąży nas zaskoczyć.
Klisza to ustalony zwrot, schematyczny obraz lub zabieg, który regularnie się powtarza. W rozmowach o książkach, filmach czy reklamie słowo to zazwyczaj ma krytyczny odcień: coś tak zwyczajnego, że wydaje się banalne. Jednak w językoznawstwie klisza może oznaczać również użyteczną standardową formułę. Dlatego „to klisza” nie zawsze oznacza „to źle”.
Skąd pochodzi słowo „klisza”
Słowo pochodzi z języka francuskiego: cliché jest związane z czasownikiem clicher — „robić odbitkę”, „stereotypować”. Początkowo odnosiło się do druku. Kliszą nazywano formę z wypukłym obrazem, za pomocą której można było wielokrotnie reprodukować ten sam rysunek lub inny oryginał.
To dobrze wyjaśnia przenośne znaczenie słowa. Forma drukarska daje identyczne odbitki, a językowa czy fabularna klisza reprodukuje już gotowy wzór. Zamiast nowego sformułowania lub niespodziewanego zwrotu pojawia się coś od dawna znanego.
Dziś słowo zachowuje również profesjonalne znaczenie poligraficzne, chociaż w codziennej komunikacji częściej mówimy o kliszach w tekstach, zachowaniu i sztuce.
Klisze językowe: dlaczego nie zawsze są zbędne
W ukraińskim językoznawstwie klisza językowa to standardowy zwrot, który reprodukuje się w określonej sytuacji. Na przykład: „Dzień dobry”, „Serdecznie dziękuję”, „Z poważaniem”, „Prosimy o informację”. Takie formuły pomagają przywitać się, podziękować, zakończyć list lub jasno sformułować prośbę.
Nie ma potrzeby za każdym razem wymyślać oryginalnego powitania. W dokumentach i korespondencji biznesowej przewidywalność również często jest przydatna: czytelnik szybko rozumie przeznaczenie frazy. Właśnie pozytywną funkcję klisz językowych podkreśla „Encyklopedia Współczesnej Ukrainy”.
Inną sprawą są wyrażenia, które mają tworzyć wrażenie treści, ale niemal nic nie przekazują. „Indywidualne podejście”, „dynamiczny rozwój”, „szeroki wachlarz usług” bez wyjaśnień mogą pasować do setek różnych firm. Czytelnik widzi znajome słowa, ale nie dowiaduje się, co konkretnie mu oferują.
Tu przydatne jest rozróżnienie kliszy i językowego stempla. W stylistyce klisza może być odpowiednią standardową formułą, a stempel to wyświechtany, mało wyrazisty zwrot, który używa się mechanicznie. W codziennych rozmowach te słowa często używane są jako synonimy, dlatego ich znaczenie warto doprecyzować w kontekście.
Co oznacza klisza w filmie i literaturze
Kiedy widz nazywa scenę kliszowaną, zazwyczaj ma na myśli, że już wiele razy widział coś podobnego. Na przykład postać mówi „Wszystko wyjaśnię”, ale rozmówca koniecznie odchodzi, nie słuchając do końca. Albo bohater budzi się — i okazuje się, że wszystkie poprzednie wydarzenia były snem.
Kliszowani mogą być również bohaterowie: naukowiec, którego osobowość sprowadza się do genialności i dziwactwa; złoczyńca, który szczegółowo przedstawia swój plan zamiast działać; „idealna” bohaterka, która nie ma żadnych przekonujących słabości.
Jednocześnie znajomy zabieg fabularny jeszcze nie czyni dzieła nieudanym. Śledztwo w zamkniętym kręgu podejrzanych lub historia miłości byłych rywali mogą stać się podstawą wspaniałej książki. Uczucie kliszy pojawia się wtedy, gdy znajoma schemat zastępuje charaktery, motywacje i rozwój wydarzeń: postacie zachowują się w określony sposób tylko dlatego, że „w takich historiach tak się robi”.
Autor może również celowo wykorzystać rozpoznawalną scenę — dla parodii, żartu lub niespodziewanego reinterpretowania. W takim przypadku nasza znajomość szablonu staje się częścią zamysłu.
Klisza i stereotyp: jaka jest różnica
Te pojęcia się pokrywają, ale w codziennym użyciu akcentują różne rzeczy. Klisza częściej nazywana jest powtarzalną formą: frazą, sceną, obrazem czy sposobem opowiadania. Stereotyp — to uogólnione wyobrażenie o ludziach lub zjawiskach, które przenoszone jest na pojedyncze przypadki bez wystarczających podstaw.
Na przykład przekonanie, że wszyscy nastolatkowie są nieodpowiedzialni, to stereotyp. Postać-nastolatek, która w kolejnym serialu pokazana jest wyłącznie przez pryzmat grubiaństwa, wagary i konfliktów, może być kliszowanym uosobieniem tego stereotypu.
Jak zauważyć kliszę w swoim tekście
Najprościej zapytać siebie: co czytelnik dowiaduje się z tej frazy? Jeśli można ją bez zmian przenieść do dziesiątek innych tekstów, być może brakuje konkretności.
Zamiast „Cenimy Twój czas” lepiej napisać: „Odpowiadamy na zapytania w ciągu dnia roboczego” — jeśli tak rzeczywiście jest. Zamiast „Miasto z niepowtarzalną atmosferą” — opisać jego wąskie uliczki, poranny rynek czy tramwaje pod oknami.
Nie trzeba usuwać każdego ustalonego wyrażenia. „Dziękuję za pomoc” doskonale spełnia swoją rolę bez oryginalnych zamienników. A tam, gdzie obiecujemy czytelnikowi nową myśl, ciekawą historię lub przekonujący opis, konkretna detal zazwyczaj daje więcej niż gotowa, ładna fraza.
