Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Słowa „postironia” i „metaironia” coraz częściej pojawiają się w rozmowach o współczesnym humorze, memach, filmach, mediach społecznościowych i kulturze masowej. Wyjaśniają nimi dziwne żarty, niejednoznaczne wypowiedzi lub sytuacje, w których trudno zrozumieć, czy osoba mówi poważnie, czy celowo ironizuje. Jednak pomimo popularności tych terminów, często są one używane niewłaściwie lub jako synonimy, chociaż między nimi istnieją istotne różnice.
Warto od razu zaznaczyć, że w naukach humanistycznych nie ma jednego ogólnie przyjętego definicji ani postironii, ani metaironii. Literaturoznawcy, kulturoznawcy, filozofowie i badacze kultury cyfrowej mogą różnie interpretować te pojęcia. Szczególnie dotyczy to metaironii, której granice wciąż pozostają przedmiotem dyskusji. Dlatego w różnych książkach, artykułach lub filmach można spotkać nie tylko różne wyjaśnienia, ale także przykłady, które jedni autorzy nazywają postironicznymi, a inni — metaironicznymi.
Pomimo tego, większość współczesnych badaczy zgadza się w jednym: oba pojęcia powstały jako próba opisania zmian, które miały miejsce w kulturze pod koniec XX — na początku XXI wieku. Aby zrozumieć, na czym polegają te zmiany, najpierw warto przypomnieć sobie, czym jest zwykła ironia.
Czym jest ironia
Ironia to artystyczny lub językowy chwyt, w którym dosłowne znaczenie wypowiedzi nie pokrywa się z tym, co osoba naprawdę ma na myśli. Najczęściej mówiący celowo mówi przeciwieństwo swoich prawdziwych myśli, a rozmówca rozumie to dzięki kontekstowi, intonacji lub samej sytuacji.
Na przykład, osoba wychodzi na zewnątrz bez parasola, wpada w silny deszcz i mówi:
„Cudowna pogoda na spacer.”
Oczywiście, że nie cieszy się pogodą. Przeciwnie, komiczny efekt powstaje właśnie dlatego, że to, co zostało powiedziane, jest sprzeczne z rzeczywistością.
Ironia istnieje już od wielu wieków i występuje zarówno w codziennym języku, jak i w literaturze, teatrze czy filmie. Jednak w drugiej połowie XX wieku jej rola znacznie się zmieniła.
Dlaczego pojawiły się postironia i metaironia
W drugiej połowie XX wieku ironia przestała być tylko osobnym chwytem artystycznym. Stopniowo przekształciła się w jeden z głównych sposobów rozumienia świata.
Dla kultury postmodernizmu charakterystyczna była nieufność wobec absolutnych prawd, ciągłe cytowanie, parodiowanie, reinterpretowanie znanych fabuł i dystansowanie się od wszelkich kategorycznych twierdzeń. Otwarte szczerość często była postrzegana jako naiwność, a niemal każdą wypowiedź można było obrócić w żart za pomocą ironii.
Z czasem stało się jasne, że ciągłe dystansowanie się również ma swoje granice. Jeśli każdą myśl można przekształcić w żart, staje się coraz trudniej zrozumieć, co osoba naprawdę myśli. Jeśli każde zachwyt można wyśmiewać, czy pozostaje miejsce na szczere zachwyty? Jeśli każde emocjonalne wyznanie jest związane z autoironą, czy sama ironia nie staje się swoistą maską?
Właśnie w tym kontekście kulturowym zaczęto aktywnie używać pojęć postironia i metaironia. Opisują one różne sposoby interakcji między ironią, szczerością, zamysłem autora i percepcją publiczności.
Chociaż te terminy często są wspomniane razem, odpowiadają na różne pytania. Postironia pomaga wyjaśnić, jak współczesna kultura łączy szczerość i ironię, podczas gdy metaironia opisuje sytuacje, w których przedmiotem gry staje się sama ironia, jej zasady lub sposób, w jaki ją postrzegamy.
Dlatego te pojęcia nie mogą być uważane za pełne synonimy, chociaż w niektórych przypadkach mogą się krzyżować.
Czym jest postironia
Postironia to sposób wypowiedzi, w której ironia przestaje być przeciwieństwem szczerości. Jeśli w klasycznej ironii osoba celowo dystansuje się od przedmiotu rozmowy, to w postironii ten dystans znacznie się skraca lub całkowicie znika.
Autor może używać żartobliwej, ironicznej lub nawet absurdalnej formy, ale jego emocje, sympatie lub przekonania pozostają całkowicie szczere. Ironia nie ukrywa już prawdziwego stanowiska, a staje się jednym ze sposobów jego wyrażenia.
Dlatego postironijne wypowiedzi często trudno jednoznacznie zinterpretować. Z zewnątrz może się wydawać, że osoba kpi z pewnego zjawiska, chociaż w rzeczywistości jednocześnie żartuje i odnosi się do niego całkowicie poważnie.
Ważne jest, aby zrozumieć, że sama w sobie taka niejednoznaczność nie czyni wypowiedzi postironijnej. Główną cechą jest właśnie połączenie ironii ze szczerym stosunkiem, a nie niemożność „rozszyfrowania” zamiaru autora.
Postironia i nowa szczerość
Pojęcie postironii często rozważa się obok zjawiska, które nazwano „nową szczerością” (New Sincerity).
Po długim okresie, kiedy ironia stała się niemal uniwersalnym językiem kultury, pojawiła się chęć ponownego otwartego mówienia o własnych uczuciach, pasjach i wartościach. Jednak powrót do szczerości nie oznaczał rezygnacji z humoru. Przeciwnie, współczesna kultura coraz częściej łączy szczerość z autoironą, przesadą lub świadomą grą z konwencjami.
Dlatego osoba może całkowicie poważnie cieszyć się czymś, co jednocześnie wydaje się jej zabawne, dziwne lub nawet niegustowne. Te dwa poziomy już nie sprzeciwiają się sobie.
Główne cechy postironii
Postironię nie zawsze łatwo rozpoznać, jednak większość postironijnych wypowiedzi ma kilka wspólnych cech.
Połączenie szczerości i ironii. Osoba nie wybiera między żartem a powagą — współistnieją one jednocześnie.
Brak cynicznego dystansu. Autor nie wyśmiewa przedmiotu rozmowy tylko po to, aby pokazać swoją wyższość lub dystans. Przeciwnie, ironia pomaga mówić o tym, co dla niego naprawdę ważne.
Założenie kilku interpretacji. Czytelnik lub widz może wahać się, gdzie dokładnie przebiega granica między żartem a szczerością. Jednak ta niejednoznaczność powstaje naturalnie, a nie jest celem samym w sobie.
Emocjonalna otwartość. W przeciwieństwie do klasycznej postmodernistycznej ironii, która często ukrywała osobiste podejście autora, postironia nie boi się demonstrować emocji.
Przykłady postironii
Teoretyczne definicje mogą wydawać się skomplikowane, dlatego najlepiej zrozumieć postironię pomagają sytuacje życiowe.
„Wiem, że on jest niedoskonały, ale właśnie dlatego go kocham”
Osoba ogląda stary film fantastyczny z naiwnymi efektami specjalnymi, prostą fabułą i przeciętną grą aktorską.
Świetnie widzi wszystkie jego wady i nawet żartuje z nich.
Jednak te wady nie przeszkadzają jej szczerze kochać ten film. Co więcej, to właśnie one czynią go wyjątkowym.
Ironia w tym przypadku nie niszczy sympatii, a istnieje obok niej.
Nostalgia bez idealizacji
Osoba z przyjemnością wraca do gier komputerowych, muzyki lub designu początku lat 2000.
Rozumie, że wiele rzeczy z tamtego okresu dzisiaj wygląda na przestarzałe lub nawet zabawne.
Jednak to nie przeszkadza jej czerpać z nich szczerej przyjemności.
Taki punkt widzenia różni się od zwykłego wyśmiewania przeszłości. Osoba jednocześnie dostrzega wady i docenia to, że są częścią jej osobistego doświadczenia.
Memy o codziennym życiu
Wiele współczesnych memów poświęconych jest pracy, nauce, braku snu, lękom czy codziennym trudnościom.
Na pierwszy rzut oka wyglądają jak przesadzony żart.
Jednak ludzie rozpowszechniają je nie tylko dlatego, że są śmieszne, ale także dlatego, że rozpoznają w nich własne doświadczenia.
Humor w takim przypadku nie ukrywa rzeczywistych emocji, a pomaga o nich mówić.
Dlatego badacze często rozważają podobne memy jako jeden z najbardziej charakterystycznych przejawów postironijnej kultury.
Kiedy żart staje się częścią szczerego stosunku
Czasami grupa przyjaciół zaczyna nazywać małą kawiarnię przy drodze „najlepszą restauracją na świecie”.
Początkowo jest to oczywiste przesadzenie i zwykły żart.
Ale z czasem to miejsce staje się związane z przyjemnymi wspomnieniami, wspólnymi podróżami i ważnymi momentami w życiu.
Zdanie pozostaje żartobliwe, ale jednocześnie nabiera całkowicie szczerego znaczenia.
Takie sytuacje dobrze pokazują główną cechę postironii: ironia nie zaprzecza prawdziwym uczuciom, a współistnieje z nimi.
Najczęstsze błędy dotyczące postironii
Popularność tego terminu doprowadziła do tego, że dzisiaj słowem „postironia” często nazywa się niemal każdy dziwny lub niezrozumiały żart. W rzeczywistości jest to znacznie bardziej skomplikowane zjawisko kulturowe, dlatego wiele powszechnych wyobrażeń na jego temat jest błędnych.
„Jeśli żart jest niezrozumiały — to postironia”
To chyba najczęstszy błąd.
Nie każdy mem lub żart, który trudno zrozumieć, jest postironijny. Przyczyn może być wiele: wewnętrzny żart danej społeczności, brak znajomości kontekstu, absurdalny humor, surrealistyczny styl lub po prostu nieudany żart.
Postironię definiuje nie trudność w percepcji, ale szczególne połączenie szczerości i ironii.
„Każdy absurdalny humor — to postironia”
Absurdalny humor istniał długo przed pojawieniem się samego terminu „postironia”.
Jego celem jest stworzenie komicznego efektu poprzez nielogiczność, niespodziewane połączenia lub całkowity brak zdrowego rozsądku.
Postironia może wykorzystywać absurd jako chwyt artystyczny, ale daleko nie każdy absurdalny żart jest postironijny.
Na przykład, jeśli komizm powstaje wyłącznie z bezsensowności sytuacji, a za nim nie stoi żadne szczere podejście autora, nie ma podstaw do mówienia o postironii.
„Każda autoironia — to postironia”
Autoironia i postironia również nie są synonimami.
Osoba może żartować z siebie, aby rozładować napiętą sytuację, ukryć zdenerwowanie lub po prostu rozśmieszyć rozmówców. W takich przypadkach będzie to zwykła autoironia.
Postironia powstaje wtedy, gdy autoironiczny żart nie ukrywa prawdziwych uczuć, a staje się sposobem uczciwego o nich opowiedzenia.
Innymi słowy, każda postironijna autoironia pozostaje autoironią, ale daleko nie każda autoironia jest postironijna.
„Postironia — to kiedy ironiczny żart okazał się prawdą”
Kolejny powszechny błąd związany jest z samym słowem „postironia”.
Niektórzy traktują prefiks „post-” dosłownie i myślą, że chodzi o sytuację, w której najpierw osoba zażartowała, a potem jej słowa niespodziewanie stały się prawdą.
Na przykład, ktoś ironicznie mówi:
„No tak, to było najlepsze rozwiązanie w twoim życiu.”
Po kilku latach okazuje się, że to rozwiązanie rzeczywiście doprowadziło do sukcesu.
Pomimo ciekawej sytuacji, to nie jest postironia.
W momencie wypowiedzi osoba używała zwykłej ironii, czyli mówiła przeciwieństwo tego, co myślała. To, że dalsze wydarzenia przypadkowo potwierdziły jej słowa, nie zmienia natury samej wypowiedzi.
Nazwa „postironia” nie oznacza „ironia, która nastąpiła po ironii”. W tym przypadku prefiks „post-” jest używany tak samo, jak w słowach „postmodernizm”, „postindustrialny” czy „postpunk”. Oznacza nowy etap rozwoju danego zjawiska, a nie sekwencję wydarzeń w czasie.
Jak zrozumieć, że przed tobą jest postironia
Nie ma uniwersalnej zasady, ale można zadać sobie kilka pytań.
Czy autor naprawdę szczerze odnosi się do tego, o czym mówi?
Czy ironia pomaga wyrazić jego prawdziwe stanowisko, a nie je ukryć?
Czy sens wypowiedzi zniknie, jeśli usuniemy jeden z dwóch poziomów — ironiczny lub szczery?
Jeśli odpowiedź na ostatnie pytanie będzie twierdząca, przed tobą najprawdopodobniej postironijna wypowiedź. W niej żart i szczerość nie konkurują ze sobą, a istnieją jednocześnie.
To właśnie ta cecha odróżnia postironię od większości innych rodzajów humoru.
Jak postironia różni się od ironii, sarkazmu i autoironii
Postironia może wykorzystywać te same chwyty, co inne rodzaje humoru: przesadę, wyśmiewanie, absurd lub żart z samego siebie. Jednak definiuje ją nie zewnętrzna forma, ale relacja między tym, co powiedziano, a prawdziwym stosunkiem autora.
W klasycznej ironii dosłowne znaczenie nie pokrywa się z tym, co osoba naprawdę myśli. W sarkazmie ta niezgodność jest wykorzystywana do ostrej krytyki lub wyśmiewania. Autoironia jest skierowana na samego mówiącego, ale może być zarówno szczera, jak i obronna. Postironia różni się tym, że poziomy ironiczny i poważny nie zaprzeczają sobie wzajemnie.
Granice między tymi zjawiskami nie zawsze są wyraźne. Jedno wyrażenie może być jednocześnie autoironiczne i postironijne, a absurdalny mem — zawierać szczere przeżycie. Dlatego ważne jest, aby oceniać nie tylko słowa, ale także kontekst, intonację, wcześniejsze wypowiedzi autora i jego rzeczywiste podejście do tematu.
Czym jest metaironia
Metaironia to sposób wypowiedzi, w którym częścią żartu staje się sama ironia: jej zasady, znane szablony, reakcja publiczności lub próba określenia, czy autor mówi poważnie, czy nie.
Nie ma jednego ustalonego definicji metaironii. W różnych badaniach tym słowem mogą nazywać refleksyjną ironię, ironię nad inną ironią lub wypowiedzi z kilkoma poziomami interpretacji. Dla praktycznego wyjaśnienia najwygodniej rozumieć metaironię jako żart, który zwraca uwagę na swoją własną konstrukcję.
W zwykłej ironii autor ironizuje nad pewnym wydarzeniem, osobą lub zjawiskiem. W metaironii obiektem gry może stać się już sam sposób, w jaki o tym zjawisku przyjęto żartować.
Na przykład, autor tworzy celowo prymitywny mem z niską jakością obrazu, nieodpowiednią czcionką i przestarzałym podpisem. Na pierwszym poziomie wygląda jak nieudany żart. Na drugim — parodiuje stare lub nieudolnie wykonane memy. Na trzecim — może wyśmiewać publiczność, która próbuje określić, czy mem jest naprawdę zły, czy celowo taki zrobiony.
Humor powstaje nie tylko z tematu mema, ale także z procesu jego oceny.
Jak działa metaironia
Metaironiczna wypowiedź często zakłada, że publiczność już zna pewien szablon. Może to być popularna fraza, kliszowy gatunek, styl konkretnego blogera lub typowy format internetowego żartu.
Autor najpierw odtwarza ten szablon, a następnie zmienia go w taki sposób, aby uwaga przeniosła się z samego tematu na sposób jego przedstawienia.
Na przykład, bloger może tak często powtarzać swoją charakterystyczną frazę, że z czasem zaczyna ją celowo przesadzać. Widzowie już śmieją się nie z dosłownego znaczenia słów, ale z tego, że autor zdaje sobie sprawę z własnego szablonu i przekształca go w auto-parodię.
Inny przykład — film, który wykorzystuje przewidywaną scenę z określonego gatunku, ale jednocześnie pokazuje, że doskonale rozumie jej kliszowość. Widz rozpoznaje kliszę i widzi, że dzieło celowo bawi się jego oczekiwaniami.
Główne cechy metaironii
Samorefleksyjność. Żart w pewnym sensie komentuje sam siebie lub własny sposób konstrukcji.
Zależność od kontekstu. Bez znajomości wcześniejszych żartów, szablonów czy stylu autora metaironia może pozostać niezauważona.
Kilka poziomów percepcji. Jeden widz widzi dosłowny żart, inny — parodię, a trzeci — żart nad samą parodią.
Gra z publicznością. Autor bierze pod uwagę, jak ludzie będą próbowali rozszyfrować jego zamiar, i czyni tę próbę częścią humoru.
Jednak nie każde zburzenie „czwartej ściany”, auto-parodia czy wzmianka o gatunkowym szablonie automatycznie są metaironią. Ważne jest, aby sam mechanizm ironii lub jego rozpoznanie rzeczywiście odgrywały istotną rolę w wypowiedzi.
Postironia i metaironia w współczesnej kulturze
Najczęściej z postironią i metaironią ludzie stykają się nie w pracach naukowych, ale w codziennym życiu: podczas oglądania memów, filmów, seriali lub wideo w mediach społecznościowych. To tam te zjawiska stały się szczególnie zauważalne.
Jednak ważne jest, aby pamiętać: w większości poniżej podanych przykładów chodzi nie o oficjalnie uznaną klasyfikację, ale o powszechnie stosowane interpretacje, które wykorzystują dziennikarze, krytycy kultury i badacze współczesnej kultury cyfrowej.
Memy o pracy i dorosłym życiu
Jednym z najjaskrawszych przejawów postironii są współczesne memy o pracy, nauce, zmęczeniu, dorosłym życiu lub codziennych trudnościach.
Na przykład, osoba publikuje obrazek z podpisem:
„Moje główne osiągnięcie zawodowe dzisiaj — odpowiedziałem na wszystkie maile.”
Wygląda to jak żart, ale jednocześnie przekazuje całkowicie realne poczucie wyczerpania lub przeciążenia.
Dlatego takie memy działają od razu na dwóch poziomach: wywołują uśmiech i jednocześnie pozwalają ludziom rozpoznać własne doświadczenie.
Ironiczna miłość do rzeczy, które trudno nazwać idealnymi
Kolejny charakterystyczny przykład to zachwyt filmami, muzyką, grami komputerowymi lub przedmiotami, które osoba doskonale rozumie jako niedoskonałe.
Może żartować z tanich efektów specjalnych, dziwnej fabuły lub przestarzałego designu, ale to nie przeszkadza jej szczerze kochać to dzieło.
Takie jednoczesne obecność krytycznego spojrzenia i prawdziwej sympatii dobrze ilustruje zasadę postironii.
Nostalgia za kulturą lat 90. i 2000.
Dziś coraz częściej można zobaczyć powrót mody, designu i muzyki z końca XX — początku XXI wieku.
Ludzie doskonale rozumieją, że wiele rzeczy z tamtego okresu wygląda na przestarzałe lub nawet zabawne.
Jednak to nie przeszkadza im z przyjemnością używać starych aparatów, słuchać pop muzyki z początku lat 2000 czy odtwarzać charakterystyczną estetykę tamtego czasu.
Taka nostalgia często łączy lekką ironię ze szczerym uczuciem do przeszłości.
Auto-parodia w mediach społecznościowych
Wielu popularnych blogerów z czasem zaczyna celowo przesadzać swoje nawyki, charakterystyczne gesty lub frazy.
Widzowie dobrze znają te cechy, więc rozpoznają auto-parodię.
W takiej sytuacji humor powstaje nie tylko z samych słów, ale także z tego, że autor jest świadomy swojego wizerunku.
Dlatego podobne wideo często rozpatruje się jako przykład metaironicznego podejścia.
Filmy i seriale, które bawią się z zasadami gatunku
Część współczesnych filmów i seriali również można analizować przez pryzmat pojęcia metaironii.
Autorzy wykorzystują znane szablony fabularne, ale jednocześnie pokazują, że doskonale zdają sobie sprawę z ich konwencjonalności.
Widz otrzymuje podwójną przyjemność: jednocześnie śledzi fabułę i rozpoznaje grę z zasadami gatunku.
Dlatego w tekstach kulturoznawczych wśród przykładów metaironii często wspomina się o poszczególnych postmodernistycznych filmach, serialach i dziełach literackich, które aktywnie oddziałują na oczekiwania swojej publiczności.
Jak postironia różni się od metaironii
Postironia i metaironia mogą łączyć się w jednej wypowiedzi, ale opisują różne mechanizmy.
Postironia dotyczy przede wszystkim stosunku autora do tematu. Powstaje wtedy, gdy poziomy ironiczny i szczery współistnieją, a żart nie znosi prawdziwej sympatii, emocji czy przekonania.
Metaironia dotyczy konstrukcji samego żartu. W niej obiektem gry stają się ironia, znany humorystyczny szablon, reakcja publiczności lub próba zrozumienia prawdziwego zamiaru autora.
Jeśli główna niejednoznaczność polega na tym, czy autor jednocześnie żartuje i mówi szczerze, chodzi o postironię.
Jeśli natomiast humor skierowany jest na sam sposób żartowania, na znany szablon lub na próby publiczności rozszyfrowania zamiaru autora, to jest to bliższe metaironii.
