Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Słowa «postironia» i «metaironia» coraz częściej pojawiają się w rozmowach o współczesnym humorze, memach, filmach, mediach społecznościowych i kulturze masowej. Wyjaśniają nimi dziwne żarty, niejednoznaczne wypowiedzi lub sytuacje, w których nie można zrozumieć, czy osoba mówi poważnie, czy celowo ironizuje. Jednak pomimo popularności tych terminów, często są one używane niewłaściwie lub jako synonimy, chociaż między nimi istnieją istotne różnice.
Warto od razu zaznaczyć, że w naukach humanistycznych nie ma jednego powszechnie przyjętego określenia ani postironii, ani metaironii. Literaturoznawcy, kulturoznawcy, filozofowie i badacze kultury cyfrowej mogą różnie interpretować te pojęcia. Dotyczy to szczególnie metaironii, której granice wciąż pozostają przedmiotem dyskusji. Dlatego w różnych książkach, artykułach lub filmach można spotkać nie tylko różne wyjaśnienia, ale także przykłady, które jedni autorzy nazywają postironicznymi, a inni — metaironicznymi.
Pomimo to, większość współczesnych badaczy zgadza się co do jednego: oba pojęcia powstały jako próba opisania zmian, które miały miejsce w kulturze pod koniec XX — na początku XXI wieku. Aby zrozumieć, na czym polegają te zmiany, najpierw warto przypomnieć sobie, czym jest zwykła ironia.
Czym jest ironia
Ironia to artystyczny lub językowy chwyt, w którym dosłowne znaczenie wypowiedzi nie pokrywa się z tym, co osoba naprawdę ma na myśli. Najczęściej mówca celowo mówi coś przeciwnego do swoich prawdziwych myśli, a rozmówca rozumie to dzięki kontekstowi, intonacji lub samej sytuacji.
Na przykład, osoba wychodzi na zewnątrz bez parasola, wpada w silny deszcz i mówi:
„Wspaniała pogoda na spacer.”
Oczywiście nie zachwyca się pogodą. Przeciwnie, komiczny efekt powstaje właśnie dlatego, że to, co zostało powiedziane, jest sprzeczne z rzeczywistością.
Ironia istnieje już od wielu wieków i występuje zarówno w codziennym języku, jak i w literaturze, teatrze czy filmie. Jednak w drugiej połowie XX wieku jej rola znacząco się zmieniła.
Dlaczego pojawiły się postironia i metaironii
W drugiej połowie XX wieku ironia przestała być tylko odrębnym chwytem artystycznym. Stopniowo przekształciła się w jeden z głównych sposobów rozumienia świata.
Dla kultury postmodernizmu charakterystyczna była nieufność wobec absolutnych prawd, ciągłe cytowanie, parodiowanie, reinterpretacja znanych fabuł i dystansowanie się od wszelkich kategorycznych stwierdzeń. Otwartość i szczerość często były postrzegane jako naiwność, a niemal każdą wypowiedź można było obrócić w żart za pomocą ironii.
Z czasem stało się jasne, że ciągłe dystansowanie się również ma swoje granice. Jeśli każdą myśl można przekształcić w żart, coraz trudniej zrozumieć, co osoba naprawdę myśli. Jeśli każde zainteresowanie można wyśmiewać, czy pozostaje miejsce na szczere zachwyty? Jeśli każde emocjonalne wyznanie towarzyszy autoironii, czy sama ironia nie staje się swoistą maską?
Właśnie w tym kontekście kulturowym zaczęto aktywnie używać pojęć postironia i metaironia. Opisują one różne sposoby interakcji między ironią, szczerością, zamysłem autora i percepcją odbiorców.
Chociaż te terminy często są używane razem, odpowiadają na różne pytania. Postironia pomaga wyjaśnić, jak współczesna kultura łączy szczerość z ironią, podczas gdy metaironii opisuje sytuacje, w których przedmiotem gry staje się sama ironia, jej zasady lub sposób, w jaki ją postrzegamy.
Dlatego te pojęcia nie mogą być uważane za pełne synonimy, chociaż w niektórych przypadkach mogą się pokrywać.
Czym jest postironia
Postironia to sposób wypowiedzi, w którym ironia przestaje być przeciwieństwem szczerości. Jeśli w klasycznej ironii osoba celowo dystansuje się od tematu rozmowy, to w postironii ten dystans znacznie się zmniejsza lub całkowicie znika.
Autor może używać żartobliwej, ironicznej lub nawet absurdalnej formy, ale jego emocje, sympatie lub przekonania pozostają całkowicie szczere. Ironia nie ukrywa już prawdziwej pozycji, a staje się jednym ze sposobów jej wyrażenia.
Dlatego postironiczne wypowiedzi często trudno jednoznacznie zinterpretować. Z boku może się wydawać, że osoba kpi z pewnego zjawiska, podczas gdy w rzeczywistości jednocześnie żartuje i traktuje je całkowicie poważnie.
Ważne jest, aby zrozumieć, że sama w sobie taka niejednoznaczność jeszcze nie czyni wypowiedzi postironiczną. Główną cechą jest właśnie połączenie ironii ze szczerym podejściem, a nie niemożność „rozszyfrowania” intencji autora.
Postironia a nowa szczerość
Pojęcie postironia często rozpatruje się obok zjawiska, które zyskało nazwę „nowa szczerość” (New Sincerity).
Po długim okresie, gdy ironia stała się niemal uniwersalnym językiem kultury, pojawiła się chęć ponownego otwartego mówienia o własnych uczuciach, pasjach i wartościach. Jednak powrót do szczerości nie oznaczał rezygnacji z humoru. Przeciwnie, współczesna kultura coraz częściej łączy szczerość z autoironią, przesadą lub świadomą grą z konwencjami.
Dlatego osoba może całkowicie poważnie zachwycać się tym, co jednocześnie wydaje się jej zabawne, dziwne lub wręcz niesmaczne. Te dwa poziomy już nie sprzeciwiają się sobie.
Główne cechy postironii
Postironię nie zawsze łatwo rozpoznać, jednak większość postironicznych wypowiedzi ma kilka wspólnych cech.
Połączenie szczerości i ironii. Osoba nie wybiera między żartem a powagą — one współistnieją jednocześnie.
Brak cynicznego dystansu. Autor nie wyśmiewa tematu rozmowy tylko po to, aby pokazać swoją wyższość lub dystans. Przeciwnie, ironia pomaga mówić o tym, co dla niego naprawdę ważne.
Założenie kilku interpretacji. Czytelnik lub widz może wahać się, gdzie dokładnie przebiega granica między żartem a szczerością. Jednak ta niejednoznaczność pojawia się naturalnie, a nie jest celem samym w sobie.
Emocjonalna otwartość. W przeciwieństwie do klasycznej postmodernistycznej ironii, która często ukrywała osobiste podejście autora, postironia nie boi się demonstrować emocji.
Przykłady postironii
Teoretyczne definicje mogą wydawać się skomplikowane, dlatego najlepiej zrozumieć postironię pomagają życiowe sytuacje.
„Wiem, że jest niedoskonały, ale właśnie dlatego go kocham”
Osoba ogląda stary film science fiction z naiwnymi efektami specjalnymi, prostą fabułą i przeciętną grą aktorską.
Doskonale dostrzega wszystkie jego wady i nawet żartuje z nich.
Jednak te wady nie przeszkadzają jej szczerze kochać ten film. Co więcej, to właśnie one czynią go wyjątkowym.
Ironia w tym przypadku nie niszczy sympatii, a współistnieje z nią.
Nostalgia bez idealizacji
Osoba z przyjemnością wraca do gier komputerowych, muzyki lub designu początku lat 2000.
Rozumie, że wiele rzeczy z tamtego okresu dzisiaj wygląda na przestarzałe lub nawet zabawne.
Jednak to nie przeszkadza jej czerpać z nich szczerej przyjemności.
Taki punkt widzenia różni się od zwykłego wyśmiewania przeszłości. Osoba jednocześnie dostrzega wady i docenia, że są częścią jej osobistego doświadczenia.
Memy o codziennym życiu
Wiele współczesnych memów poświęconych jest pracy, nauce, niedoborowi snu, lękom czy trudnościom życiowym.
Na pierwszy rzut oka wyglądają jak przesadzony żart.
Jednak ludzie rozpowszechniają je nie tylko dlatego, że są zabawne, ale także dlatego, że rozpoznają w nich własne doświadczenie.
Humor w takim przypadku nie ukrywa rzeczywistych emocji, a pomaga o nich mówić.
Dlatego badacze często traktują podobne memy jako jeden z najbardziej charakterystycznych przejawów postironii kultury.
Kiedy żart staje się częścią szczerego podejścia
Czasami grupa przyjaciół zaczyna nazywać małą przydrożną kawiarnię „najlepszą restauracją na świecie”.
Początkowo to oczywiste przesadzenie i zwykły żart.
Ale z czasem to miejsce staje się związane z przyjemnymi wspomnieniami, wspólnymi podróżami i ważnymi momentami w życiu.
Fraza pozostaje żartobliwa, ale jednocześnie nabiera całkowicie szczerego znaczenia.
Takie sytuacje dobrze ilustrują główną cechę postironii: ironia nie neguje prawdziwych uczuć, a współistnieje z nimi.
Najczęstsze błędy dotyczące postironii
Popularność tego terminu doprowadziła do tego, że dzisiaj słowem „postironia” często nazywa się niemal każdy dziwny lub niezrozumiały żart. W rzeczywistości jest to znacznie bardziej skomplikowane zjawisko kulturowe, dlatego wiele powszechnych wyobrażeń na jego temat jest błędnych.
„Jeśli żart jest niezrozumiały — to postironia”
To chyba najczęstszy błąd.
Nie każdy mem lub żart, który jest trudny do zrozumienia, jest postironiczny. Przyczyn może być wiele: wewnętrzny żart danej społeczności, brak znajomości kontekstu, absurdalny humor, surrealistyczny styl lub po prostu nieudany żart.
Postironię definiuje nie trudność w odbiorze, ale szczególne połączenie szczerości i ironii.
„Każdy absurdalny humor — to postironia”
Absurdalny humor istniał długo przed pojawieniem się samego terminu „postironia”.
Jego celem jest stworzenie komicznego efektu poprzez nielogiczność, niespodziewane połączenia lub całkowity brak zdrowego rozsądku.
Postironia może wykorzystywać absurd jako chwyt artystyczny, ale nie każdy absurdalny żart jest postironiczny.
Na przykład, jeśli komizm wynika wyłącznie z bezsensowności sytuacji, a za nim nie stoi żadne szczere podejście autora, nie ma podstaw do mówienia o postironii.
„Każda autoironia — to postironia”
Autoironia i postironia również nie są synonimami.
Osoba może żartować z siebie, aby rozładować napiętą sytuację, ukryć zdenerwowanie lub po prostu rozśmieszyć rozmówców. W takich przypadkach będzie to zwykła autoironia.
Postironia pojawia się wtedy, gdy autoironiczny żart nie ukrywa prawdziwych uczuć, a staje się sposobem, aby szczerze o nich opowiedzieć.
Innymi słowy, każda postironiczna autoironia pozostaje autoironią, ale nie każda autoironia jest postironiczna.
„Postironia — to kiedy ironiczny żart okazał się prawdą”
Kolejny powszechny błąd związany jest z samym słowem „postironia”.
Niektórzy traktują prefiks „post-” dosłownie i myślą, że chodzi o sytuację, w której najpierw osoba żartowała, a potem jej słowa niespodziewanie stały się prawdą.
Na przykład, ktoś ironicznie mówi:
„No tak, to była najlepsza decyzja w twoim życiu.”
Po kilku latach okazuje się, że to właśnie ta decyzja rzeczywiście doprowadziła do sukcesu.
Pomimo interesującej sytuacji, to nie jest postironia.
W momencie wypowiedzi osoba używała zwykłej ironii, czyli mówiła coś przeciwnego do tego, co myślała. To, że dalsze wydarzenia przypadkowo potwierdziły jej słowa, nie zmienia natury samej wypowiedzi.
Nazwa „postironia” nie oznacza „ironia, która nastąpiła po ironii”. W tym przypadku prefiks „post-” jest używany tak samo, jak w słowach „postmodernizm”, „postindustrialny” czy „postpunk”. Oznacza nowy etap rozwoju danego zjawiska, a nie sekwencję wydarzeń w czasie.
Jak zrozumieć, że masz do czynienia z postironią
Nie ma uniwersalnej zasady, ale można zadać sobie kilka pytań.
Czy autor naprawdę szczerze odnosi się do tego, o czym mówi?
Czy ironia pomaga wyrazić jego prawdziwą pozycję, a nie ją ukryć?
Czy sens wypowiedzi zniknie, jeśli usuniemy jeden z dwóch poziomów — ironiczny lub szczery?
Jeśli odpowiedź na ostatnie pytanie będzie twierdząca, przed tobą najprawdopodobniej postironiczna wypowiedź. W niej żart i szczerość nie konkurują ze sobą, a istnieją jednocześnie.
To właśnie ta cecha odróżnia postironię od większości innych rodzajów humoru.
Czym postironia różni się od ironii, sarkazmu i autoironii
Postironia może wykorzystywać te same chwyty, co inne rodzaje humoru: przesadę, wyśmiewanie, absurd lub żart z samego siebie. Jednak nie definiuje jej zewnętrzna forma, ale relacja między tym, co zostało powiedziane, a prawdziwym podejściem autora.
W klasycznej ironii dosłowne znaczenie nie pokrywa się z tym, co osoba naprawdę myśli. W sarkazmie ta niezgodność jest wykorzystywana do ostrej krytyki lub wyśmiewania. Autoironia jest skierowana na samego mówiącego, ale może być zarówno szczera, jak i obronna. Postironia różni się tym, że poziomy ironii i powagi nie negują się nawzajem.
Granice między tymi zjawiskami nie zawsze są wyraźne. Jedno wyrażenie może być jednocześnie autoironiczne i postironiczne, a absurdalny mem — zawierać szczere przeżycie. Dlatego ważne jest, aby oceniać nie tylko słowa, ale także kontekst, intonację, wcześniejsze wypowiedzi autora i jego rzeczywiste podejście do tematu.
Czym jest metaironii
Metaironii to sposób wypowiedzi, w którym częścią żartu staje się sama ironia: jej zasady, znane schematy, reakcja publiczności lub próba określenia, czy autor mówi poważnie, czy nie.
Nie ma jednego ustalonego określenia metaironii. W różnych badaniach tym słowem mogą nazywać refleksyjną ironię, ironię nad inną ironią lub wypowiedzi z wieloma poziomami interpretacji. Dla praktycznego wyjaśnienia najwygodniej rozumieć metaironii jako żart, który zwraca uwagę na swoją własną konstrukcję.
W zwykłej ironii autor ironizuje nad pewnym wydarzeniem, osobą lub zjawiskiem. W metaironii obiektem gry może stać się już sam sposób, w jaki o tym zjawisku przyjęto żartować.
Na przykład, autor tworzy celowo prymitywny mem o słabej jakości obrazu, nieodpowiedniej czcionce i przestarzałym podpisie. Na pierwszym poziomie wygląda jak nieudany żart. Na drugim — parodiuje stare lub nieudolnie wykonane memy. Na trzecim — może wyśmiewać publiczność, która próbuje określić, czy mem naprawdę jest zły, czy został celowo taki zrobiony.
Humor powstaje nie tylko z tematu mema, ale także z procesu jego oceniania.
Jak działa metaironii
Metaironii wypowiedź często zakłada, że publiczność już zna pewien schemat. Może to być popularna fraza, gatunkowe klisze, styl konkretnego blogera lub typowy format internetowego żartu.
Autor najpierw odtwarza ten schemat, a następnie zmienia go tak, aby uwaga przesunęła się z samego tematu na sposób jego przedstawienia.
Na przykład, bloger może tak często powtarzać swoją charakterystyczną frazę, że z czasem zaczyna ją celowo przesadzać. Widzowie już śmieją się nie z dosłownego znaczenia słów, ale z tego, że autor zdaje sobie sprawę ze swojego kliszy i przekształca ją w auto-parodię.
Inny przykład — film, który wykorzystuje przewidywaną scenę z danego gatunku, ale jednocześnie pokazuje, że doskonale rozumie jej schematyczność. Widz rozpoznaje kliszę i widzi, że dzieło celowo bawi się jego oczekiwaniami.
Główne cechy metaironii
Samorefleksyjność. Żart w pewnym sensie komentuje samego siebie lub własny sposób konstrukcji.
Zależność od kontekstu. Bez znajomości wcześniejszych żartów, schematów czy stylu autora metaironii może pozostać niezauważona.
Wiele poziomów percepcji. Jeden widz widzi dosłowny żart, inny — parodię, a trzeci — żart nad samą parodią.
Gra z publicznością. Autor uwzględnia, w jaki sposób ludzie będą próbować rozszyfrować jego intencje, i czyni tę próbę częścią humoru.
Jednak nie każda destrukcja „czwartej ściany”, auto-parodia czy wzmianka o gatunkowym schemacie automatycznie jest metaironii. Ważne jest, aby sam mechanizm ironii lub jego rozpoznawanie rzeczywiście odgrywało znaczącą rolę w wypowiedzi.
Postironia i metaironii w współczesnej kulturze
Najczęściej z postironią i metaironii ludzie stykają się nie w pracach naukowych, ale w codziennym życiu: podczas przeglądania memów, filmów, seriali lub wideo w mediach społecznościowych. To tam te zjawiska stały się szczególnie widoczne.
Jednak ważne jest, aby pamiętać: w większości poniższych przykładów nie chodzi o oficjalnie uznaną klasyfikację, ale o powszechne interpretacje, które stosują dziennikarze, krytycy kultury i badacze współczesnej kultury cyfrowej.
Memy o pracy i dorosłym życiu
Jednym z najjaskrawszych przejawów postironii są współczesne memy o pracy, nauce, zmęczeniu, dorosłym życiu lub codziennych trudnościach.
Na przykład, osoba publikuje obrazek z podpisem:
„Moje główne zawodowe osiągnięcie dzisiaj — odpowiedziałem na wszystkie e-maile.”
Wygląda to jak żart, ale jednocześnie przekazuje całkowicie realne uczucie wyczerpania lub przeciążenia.
Dlatego takie memy działają na dwóch poziomach: wywołują uśmiech i jednocześnie pozwalają ludziom rozpoznać własne doświadczenie.
Ironiczna miłość do rzeczy, które trudno nazwać idealnymi
Kolejny charakterystyczny przykład to zachwyt filmami, muzyką, grami komputerowymi lub przedmiotami, które osoba doskonale rozumie jako niedoskonałe.
Może żartować z tanich efektów specjalnych, dziwnej fabuły lub przestarzałego designu, ale to nie przeszkadza jej szczerze kochać to dzieło.
Takie jednoczesne obecność krytycznego spojrzenia i prawdziwej sympatii dobrze ilustruje zasadę postironii.
Nostalgia za kulturą lat 90. i 2000.
Dziś coraz częściej można zobaczyć powrót mody, designu i muzyki końca XX — początku XXI wieku.
Ludzie doskonale rozumieją, że wiele rzeczy z tamtego okresu wygląda na przestarzałe lub nawet zabawne.
Jednak to nie przeszkadza im z przyjemnością korzystać ze starych aparatów, słuchać pop muzyki z początku lat 2000 czy odtwarzać charakterystyczną estetykę tamtego czasu.
Taka nostalgia często łączy lekką ironię ze szczerym uczuciem do przeszłości.
Auto-parodia w mediach społecznościowych
Wielu popularnych blogerów z czasem zaczyna celowo przesadzać swoje nawyki, charakterystyczne gesty lub frazy.
Widzowie już dobrze znają te cechy, dlatego rozpoznają auto-parodię.
W takiej sytuacji humor powstaje nie tylko z samych słów, ale także z uświadomienia sobie przez autora własnego wizerunku.
Dlatego podobne filmy często traktowane są jako przykład metaironii.
Filmy i seriale, które bawią się zasadami gatunku
Część współczesnych filmów i seriali również można analizować przez pryzmat pojęcia metaironii.
Autorzy wykorzystują znane schematy fabularne, ale jednocześnie pokazują, że doskonale zdają sobie sprawę z ich umowności.
Widz otrzymuje podwójną przyjemność: jednocześnie śledzi fabułę i rozpoznaje grę z zasadami gatunku.
Dlatego w tekstach kulturoznawczych wśród przykładów metaironii często wspomina się o poszczególnych postmodernistycznych filmach, serialach i dziełach literackich, które aktywnie współdziałają z oczekiwaniami swojej publiczności.
Czym postironia różni się od metaironii
Postironia i metaironii mogą łączyć się w jednej wypowiedzi, ale opisują różne mechanizmy.
Postironia dotyczy przede wszystkim stosunku autora do tematu. Pojawia się wtedy, gdy poziomy ironii i szczerości współistnieją, a żart nie neguje prawdziwej sympatii, emocji czy przekonania.
Metaironii dotyczy konstrukcji samego żartu. W niej obiektem gry stają się ironia, znany humorystyczny schemat, reakcja publiczności lub próba zrozumienia prawdziwej intencji autora.
Jeśli główna niejednoznaczność polega na tym, czy autor jednocześnie żartuje i mówi szczerze, mamy do czynienia z postironią.
Jeśli natomiast humor jest skierowany na sam sposób żartowania, na znany schemat lub na próby publiczności rozszyfrowania intencji autora, to bliżej mu do metaironii.
