Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
W mitach bogowie tworzą świat, w legendach dawni bohaterowie zakładają miasta, a w folklorze żyją i ci, i ci — razem z kolędami, przysłowiami, przesądami, żartami i obrzędami weselnymi. Te trzy pojęcia są rzeczywiście powiązane, ale nie są wymienne. Mit i legenda to różne rodzaje opowieści, podczas gdy folklor to znacznie szersza część kultury.
Nieporozumienie potęguje codzienny język. Mitem często nazywamy fałszywe wyobrażenie, legendą — niezwykle znaną osobę, a folklorem — coś starożytnego, wiejskiego i koniecznie ludowego. W nauce wszystkie trzy słowa mają nieco inne i dokładniejsze znaczenia.
Co to jest mit
Mit to tradycyjna opowieść, która wyjaśnia świat i miejsce człowieka w nim. Może opowiadać, skąd wzięły się ziemia, niebo, ogień czy śmierć, jak pojawił się człowiek, dlaczego zmieniają się pory roku lub skąd pochodzą pewne zwyczaje i zakazy.
Działanie mitu często odbywa się w szczególnym pierwotnym czasie — wtedy, gdy świat dopiero nabierał znajomego wyglądu. Jego bohaterami stają się bogowie, przodkowie, duchy, olbrzymy i bohaterowie kultury, którzy uczą ludzi zdobywać ogień, uprawiać chleb lub przestrzegać ustalonych zasad.
Historia o Prometeuszu, na przykład, to nie tylko fantastyczna przygoda o kradzieży ognia. Porusza ona kwestie dotyczące pochodzenia ludzkiej kultury, wiedzy, ofiarności i granic ustalonych przez bogów. W podobny sposób mity o stworzeniu świata nie próbowały być teoriami naukowymi. Porządkowały rzeczywistość i wyjaśniały ją w sposób zrozumiały dla danej kultury.
Dla społeczności, w której żył mit, mógł on być świętą i prawdziwą opowieścią. Dlatego współczesne znaczenie słowa „mit” jako wymysłu lub powszechnego błędu to tylko jedno z jego znaczeń. Kiedy mówimy o mitologii starożytnej Grecji, Egiptu czy Skandynawii, nazywanie mitów po prostu kłamstwem jest niepoprawne. Przed nami nie jest nieudana wersja historii, ale sposób, w jaki ludzie rozumieli świat.
Co to jest legenda
Legenda również jest tradycyjną opowieścią, jednak zazwyczaj związana jest nie z czasem stworzenia świata, a z rzeczywistością historyczną. Jej wydarzenia mają miejsce w rozpoznawalnym miejscu, w mniej więcej określonej przeszłości, a wśród postaci mogą być rzeczywiści władcy, wojownicy, zbójnicy, święci lub założyciele miast.
Legendę przedstawia się jako historię, która mogła się naprawdę zdarzyć. Często opowiada się ją słowami: „To wydarzyło się właśnie tutaj”, „Tak mówili starzy ludzie” lub „W tym miejscu wciąż można zobaczyć ślad”. Przy tym rzeczywista podstawa z czasem obrosła w przesady, cuda i wymyślone szczegóły.
W ten sposób powstają legendy o królu Arturze, Robinie Hoodzie, zaczarowanych skarbach, podziemnych korytarzach starych fortec lub niezwykłym pochodzeniu nazw miast i rzek. W ukraińskiej tradycji powstało wiele legend o Olekse Dovbuszu. Historyczna postać w nich przekształciła się w niemal niepokonanego bohatera ludowego, który posiada niezwykłą siłę i broni pokrzywdzonych.
Słowo „legenda” pochodzi od łacińskiego legenda — „to, co należy przeczytać”. W średniowieczu tak nazywano teksty o życiu świętych, przeznaczone do czytania w określone dni. Z czasem znaczenie terminu rozszerzyło się.
Dziś legendą nazywa się nie tylko opowieść, ale także wybitną osobę, która stała się symbolem swojej dziedziny: legenda futbolu, legenda kina, żywa legenda. W takim przypadku słowo podkreśla sławę i wyjątkowość, a nie przynależność osoby do folkloru.
Jak legenda różni się od mitu
Najłatwiej rozróżnić je według pytań, na które odpowiadają.
Mit pyta: „Jak zbudowany jest świat i dlaczego stał się taki?”
Legenda pyta: „Co niezwykłego kiedyś zdarzyło się z tą osobą lub w tym miejscu?”
Mit częściej dotyczy bogów, pochodzenia świata, zjawisk przyrodniczych i świętego porządku. Legenda trzyma się bliżej ludzkiej historii i geografii. W micie bohater może przynieść ludziom ogień, a w legendzie — ukryć skarb pod konkretną górą.
Różni się także podejście do prawdziwości. W tradycyjnej kulturze mit często postrzegano jako ważną, czasami świętą prawdę. Legendę również mogły opowiadać jako rzeczywiste wydarzenie, ale jej wiarygodność pozostawała przedmiotem wątpliwości: jedni wierzyli, inni — nie.
Jednak idealna granica nie zawsze jest możliwa do wytyczenia. Ta sama opowieść może łączyć historyczną postać, nadprzyrodzone siły i wyjaśnienie pochodzenia pewnego zwyczaju. Gatunki nie leżą w wyraźnie podpisanych pudełkach: zmieniają się, zapożyczają motywy od siebie i otrzymują różne nazwy w zależności od tradycji naukowej.
Co to jest folklor
Folklor to nie oddzielna historia i nawet nie tylko zbiór historii. To tradycyjna wiedza, wyobrażenia, formy twórczości i zwyczaje, które istnieją w danej społeczności i są przekazywane głównie nieformalnie: poprzez opowieść, naśladowanie, powtarzanie i wspólny udział.
Termin powstał od angielskich słów folk — „naród”, „ludzie” oraz lore — „wiedza”, „tradycja”. Został zaproponowany przez brytyjskiego badacza Williama Johna Thoms w 1846 roku. Towarzystwo folklorystyczne Wielkiej Brytanii również nazywa Thomsa autorem słowa folk-lore.
W wąskim rozumieniu folklor często utożsamia się z ustną twórczością ludową. Należą do niej:
- mity, legendy i baśnie;
- piosenki, dumy i ballady;
- przysłowia, powiedzenia i zagadki;
- anekdoty, prawdziwe historie i straszne opowieści;
- zaklęcia, kołysanki i liczydła.
Jednak współcześni folkloryści rozumieją folklor szerzej. Obejmuje on nie tylko teksty, ale także tańce, muzykę, rzemiosło, zwyczaje świąteczne, wierzenia ludowe, gry, sposoby przygotowywania tradycyjnych potraw i inne praktyki. Amerykańskie towarzystwo folklorystyczne nazywa folklor swoistym „kulturalnym DNA”, które obejmuje sztukę, historie, wiedzę i praktyki społeczności. Przy czym to nie są skamieniałe pozostałości przeszłości: folklor nadal się zmienia i powstaje dzisiaj.
Dlatego kolęda to folklor, nawet jeśli nie opowiada zakończonej historii. Obrzęd weselny również należy do folkloru, chociaż nie można go nazwać ani mitem, ani legendą. To samo dotyczy tradycyjnego ornamentu, dziecięcego liczydła lub przesądu, że nie można wracać do domu, już wyruszywszy w drogę.
Jak powiązane są mit, legenda i folklor
Folklor można sobie wyobrazić jako dużą parasolkę, pod którą znajdują się różne formy tradycji zbiorowej. Mity i legendy mogą być częścią folkloru, jeśli żyją w społeczności, są przekazywane między ludźmi i istnieją w różnych wariantach.
Jednocześnie nie każdy tekst nazywany mitem lub legendą automatycznie należy do folkloru. Wiele starożytnych mitów znamy przede wszystkim dzięki konkretnym źródłom pisanym i literackim opracowaniom. Współczesny pisarz również może wymyślić dla swojego fantastycznego świata własne mity i legendy. W obrębie dzieła będą pełniły odpowiednie funkcje, ale nie staną się folklorem rzeczywistej społeczności tylko dlatego, że autor tak je nazwał.
I odwrotnie, większa część folkloru nie jest ani mitami, ani legendami. Przysłowie „Bez pracy nie ma kołaczy”, melodia ludowej piosenki, przepis na potrawę obrzędową oraz zwyczaj kolędowania — to zjawiska folklorystyczne, ale nie opowieści o bogach czy historycznych bohaterach.
Czy folklor istnieje w nowoczesnym mieście i internecie
Folklor nie zniknął wraz z tradycyjnym wiejskim życiem. Powstaje wszędzie, gdzie jest grupa ludzi z wspólnym doświadczeniem: w rodzinie, szkole, środowisku zawodowym, jednostce wojskowej, społeczności sportowej lub wśród użytkowników danej sieci społecznościowej.
Miejskie legendy o tajemniczych pasażerach, opuszczonych budynkach i niebezpiecznych miejscach kontynuują klasyczny model legendy: wydarzenia rzekomo miały miejsce naprawdę, niedaleko i z „znajomym znajomego”. Internet rozpowszechnia takie historie znacznie szybciej, ale nie znosi ich folklornej natury.
Memy, schematyczne żarty, copypasty, creepypasty i powtarzane historie z sieci społecznościowych również mogą być traktowane jako cyfrowy folklor. Są przekazywane z ręki do ręki, nieustannie się zmieniają, otrzymują nowe wersje i odzwierciedlają doświadczenie konkretnych społeczności online. Zatem folklor to nie muzealna kolekcja starych piosenek, ale żywy proces, który trwa właśnie teraz.
Mit, legenda i folklor rzeczywiście się krzyżują, ale opisują różne rzeczy. Mit wyjaśnia świat za pomocą tradycyjnej opowieści, która często ma święte znaczenie. Legenda łączy niezwykłą historię z rzeczywistą osobą, miejscem lub przeszłością. Folklor obejmuje je obie — i jednocześnie wiele innych sposobów, w jakie społeczność zachowuje, zmienia i przekazuje swoją kulturę.
