Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Komputer, smartfon lub smart telewizor same w sobie — to tylko zestaw komponentów elektronicznych. Aby urządzenie mogło otwierać strony internetowe, odtwarzać wideo, przetwarzać zdjęcia czy uruchamiać gry, potrzebne są odpowiednie instrukcje. Ich zbiór nazywa się oprogramowaniem.
Oprogramowanie — to potoczna nazwa programów komputerowych: systemów operacyjnych, aplikacji, gier, sterowników i innych programów, które zarządzają pracą urządzenia lub pomagają użytkownikowi w wykonywaniu określonych zadań. Słowo pochodzi z angielskiego software i często używane jest w środowisku IT oraz w codziennym języku.
Oprogramowanie i „sprzęt”: jaka jest różnica
W technologii komputerowej przyjęło się rozróżniać dwie podstawowe składowe: hardware i software. Pierwsze słowo oznacza fizyczny sprzęt, który można zobaczyć i dotknąć: procesor, kartę graficzną, ekran, klawiaturę, nośnik. W polskim nieformalnie nazywa się to „sprzętem”.
Oprogramowanie nie ma fizycznej formy. To kod, dane i zasady, według których działa urządzenie. Na przykład, aparat w smartfonie jest częścią jego „sprzętu”, a aplikacja, która umożliwia robienie zdjęć, zmienianie ustawień i przetwarzanie zdjęć, to oprogramowanie.
Jedno bez drugiego prawie nie ma sensu. Potężny komputer nie przyniesie korzyści bez systemu operacyjnego i programów, a nawet najlepsza aplikacja nie będzie działać bez kompatybilnego urządzenia.
Jakie jest oprogramowanie
Oprogramowanie obejmuje bardzo różne produkty — od systemów operacyjnych po małe narzędzia do robienia zrzutów ekranu. Zazwyczaj dzieli się je na kilka dużych kategorii.
Oprogramowanie systemowe
Oprogramowanie systemowe zapewnia podstawową pracę urządzenia i interakcję między jego komponentami. Najbardziej znane przykłady to systemy operacyjne Windows, macOS, Linux, Android i iOS.
Do oprogramowania systemowego należą również sterowniki. Pomagają one systemowi operacyjnemu w interakcji z konkretnym sprzętem: drukarką, kartą graficzną, kartą dźwiękową czy kamerą internetową. Jeśli brak odpowiedniego sterownika lub działa on nieprawidłowo, urządzenie może nie być rozpoznawane lub tracić część swoich funkcji.
Oprogramowanie aplikacyjne
To programy, z których ludzie korzystają do wykonywania konkretnych zadań. Do tej kategorii należą:
- przeglądarki;
- edytory tekstu i grafiki;
- komunikatory;
- odtwarzacze multimedialne;
- programy księgowe;
- gry wideo;
- aplikacje mobilne.
Na przykład, Android jest oprogramowaniem systemowym, a zainstalowane na smartfonie Telegram, YouTube czy edytor zdjęć to oprogramowanie aplikacyjne.
Narzędzia pomocnicze
Użyteczne programy pomagają w konfiguracji, sprawdzaniu i konserwacji systemu. Mogą to być programy antywirusowe, archiwizatory, menedżery plików, narzędzia do tworzenia kopii zapasowych lub programy do analizy stanu nośnika.
Granica między oprogramowaniem pomocniczym a aplikacyjnym nie zawsze jest wyraźna. Ten sam menedżer plików można traktować zarówno jako narzędzie systemowe, jak i zwykłą aplikację dla użytkownika.
Oprogramowanie do tworzenia
Osobna kategoria — to narzędzia, za pomocą których tworzy się inne programy. Należą do niej edytory kodu, kompilatory, debugery i zintegrowane środowiska programistyczne, czyli IDE. Dzięki temu oprogramowaniu programiści piszą, sprawdzają i testują kod.
Program, aplikacja i oprogramowanie — to to samo?
Te słowa są bliskie znaczeniowo, ale nie są całkowicie zamienne.
Program — to oddzielny zestaw instrukcji stworzony do wykonywania określonych działań. Aplikacją zazwyczaj nazywa się program, z którym bezpośrednio interaguje użytkownik: przeglądarka, kalendarz, edytor lub gra mobilna. Oprogramowanie — to szersze pojęcie, które może obejmować pojedynczy program, cały pakiet programów lub całe oprogramowanie urządzenia.
Dlatego zdanie „zainstalować oprogramowanie do montażu wideo” może oznaczać zainstalowanie zarówno jednego edytora wideo, jak i kilku powiązanych narzędzi.
Czym jest firmware
Pomiędzy zwykłym oprogramowaniem a sprzętem istnieje jeszcze jeden poziom — firmware, czyli oprogramowanie układowe. To specjalne oprogramowanie zapisane w pamięci wewnętrznej urządzenia, przeznaczone do zarządzania jego podstawowymi funkcjami.
Firmware znajduje się nie tylko w smartfonach, ale także w routerach, telewizorach, aparatach fotograficznych, słuchawkach, systemach samochodowych i sprzęcie AGD. Można je również aktualizować: producenci poprawiają błędy, eliminują luki bezpieczeństwa lub dodają nowe możliwości.
Oprogramowanie darmowe, płatne i otwarte
W zależności od warunków dystrybucji i użytkowania oprogramowanie może być różne. Oprogramowanie komercyjne sprzedawane jest za jednorazową opłatą lub subskrypcję. Niektóre programy można używać za darmo, chociaż ich kod pozostaje zamknięty i należy do twórcy.
Oprogramowanie warunkowo darmowe oferuje podstawowe funkcje bez opłaty, ale za rozszerzone możliwości trzeba płacić. Wersje próbne działają tylko przez określony czas lub mają ograniczenia funkcjonalne.
Osobno mówi się o wolnym oprogramowaniu i programach z otwartym kodem. Ich kod źródłowy jest dostępny do przeglądania, a licencja może pozwalać na jego badanie, modyfikowanie i rozpowszechnianie. Pojęcia wolnego i otwartego oprogramowania mają nieco różne zasady, chociaż w praktyce często dotyczą tych samych programów. Przy tym otwarty kod niekoniecznie oznacza, że każde użycie produktu będzie darmowe: wszystko zależy od licencji i modelu dystrybucji.
Czy konieczne jest instalowanie oprogramowania
Dawniej większość programów trzeba było pobrać i zainstalować na komputerze. Teraz znaczna część oprogramowania działa bezpośrednio w przeglądarce. Edytory online, usługi pocztowe, systemy zarządzania projektami i chmurowe magazyny mogą nie wymagać tradycyjnej instalacji.
Taki format często nazywa się SaaS — Oprogramowanie jako usługa. Użytkownik uzyskuje dostęp do programu przez internet, a jego konserwacją i aktualizacją zajmuje się dostawca usługi.
Usługa internetowa również pozostaje oprogramowaniem. Po prostu znaczna część jej kodu jest wykonywana nie na urządzeniu użytkownika, ale na zdalnych serwerach.
Dlaczego oprogramowanie trzeba aktualizować
Aktualizacje programów wydawane są nie tylko dla nowego designu czy dodatkowych funkcji. Twórcy również poprawiają błędy, poprawiają kompatybilność z urządzeniami i zamykają luki, które mogą wykorzystać przestępcy.
Oprogramowanie najlepiej pobierać z oficjalnych stron, sklepów z aplikacjami lub innych wiarygodnych źródeł. Zhakowane programy i nieznane pliki mogą zawierać złośliwy kod, kradnący dane lub niepostrzeżenie wykorzystujący zasoby urządzenia.
Tak więc, oprogramowanie — to całe oprogramowanie, dzięki któremu urządzenie elektroniczne wykonuje potrzebne nam działania. System operacyjny uruchamia komputer, sterowniki zapewniają działanie sprzętu, aplikacje pomagają uczyć się, pracować i bawić, a narzędzia utrzymują system w odpowiednim stanie. To właśnie oprogramowanie przekształca zestaw układów scalonych i części w użyteczne narzędzie, z którego można korzystać na co dzień.
