Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Słowo «performans» najczęściej kojarzy się z nowoczesną sztuką: artysta wychodzi przed publiczność, wykonuje niezwykłe czynności i przekształca swoje ciało, zachowanie lub interakcję z przestrzenią w część dzieła. Jednak znaczenie tego terminu nie ogranicza się tylko do tego. W biznesie performansem można nazywać efektywność pracy, w marketingu — kierunek nastawiony na mierzalne wyniki, a w technice i IT angielskie performance oznacza wydajność lub szybkość działania.
Performans — to działanie, występ lub wykonanie, którego znaczenie zależy od kontekstu. W nowoczesnej sztuce performansem nazywa się dzieło stworzone przez działania artysty lub innych uczestników. W szerszym codziennym rozumieniu tak mogą nazywać niezwykły, efektowny lub celowo zainscenizowany czyn. W profesjonalnej leksyce słowo to również używane jest w znaczeniu efektywności, wydajności czy rezultatu.
Ze względu na taką wieloznaczność frazy „artystyczny performans”, „zorganizować performans”, „performans kampanii reklamowej” oraz „wydajność komputera” mogą odnosić się do zupełnie różnych zjawisk. Łączy je początkowa idea wykonania określonego działania i uzyskanego wyniku.
Co oznacza performans prostymi słowami?
Prostymi słowami, performans — to działanie, które wykonuje się przed innymi ludźmi lub ocenia się je na podstawie jego wyniku.
Kiedy mówimy o sztuce, głównym dziełem nie jest obraz, rzeźba czy inny materialny przedmiot, ale samo działanie. Artysta może milcząco siedzieć przed widzami, wykonywać powtarzalne ruchy, interagować z przedmiotami, zmieniać przestrzeń lub angażować publiczność. Takie działanie może być wcześniej przemyślane lub częściowo improwizowane, odbywać się na żywo lub być zarejestrowane na wideo. Właśnie tak performans definiują, między innymi, Tate i Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku.
W mowie potocznej to słowo często ma nieco inny odcień. Jeśli ktoś zachowuje się zbyt demonstracyjnie, przekształca zwykłe wydarzenie w widowiskowe działanie, można powiedzieć:
„To był prawdziwy performans”.
W takim przypadku nie chodzi koniecznie o sztukę, ale o jaskrawą, zainscenizowaną czy prowokacyjną postawę.
W biznesie, marketingu i technologii znaczenie jeszcze bardziej się zmienia. Tutaj performance zazwyczaj odnosi się do tego, jak dobrze osoba, system, urządzenie lub kampania reklamowa wykonuje postawione zadanie. Angielskie słowo obejmuje zarówno publiczny występ, jak i wykonanie działania, oraz zdolność mechanizmu czy człowieka do efektywnej pracy.
Znaczenie słowa w różnych kontekstach
Aby prawidłowo zrozumieć termin, należy zwracać uwagę na obszar, w którym jest używany.
W ten sposób słowo „performans” nie zawsze należy tłumaczyć jako „akcja artystyczna”. W zależności od sytuacji odpowiednimi odpowiednikami mogą być występ, wykonanie, działanie, efektywność, wydajność lub szybkość działania.
Pochodzenie słowa
Ukraińskie słowo „performans” pochodzi od angielskiego performance. W nowoczesnym języku angielskim może oznaczać wykonanie określonego działania, występ przed publicznością, przedstawienie teatralne, osiągnięty wynik, efektywność lub wydajność.
Same słowo performance powstało od czasownika to perform — „wykonywać”, „realizować”, „występować”. Jego wcześniejsze znaczenie było związane z zakończeniem lub pomyślnym wykonaniem określonej sprawy. Rzeczownik performance został zarejestrowany w języku angielskim już pod koniec XV wieku w znaczeniu „realizacja” lub „zakończenie”, a później zaczęto nim nazywać wykonany czyn, przedstawienie teatralne i publiczny występ.
Znaczenie związane z nowoczesną sztuką ukształtowało się znacznie później. Sam zwrot performance art szeroko zakorzenił się w drugiej połowie XX wieku, chociaż artyści wykorzystywali własne działania, ruchy, muzykę i prowokacyjne publiczne występy już na początku wieku. W szczególności podobne praktyki były charakterystyczne dla futuryzmu i dadaizmu.
W języku ukraińskim normatywną i najczęściej stosowaną formą jest zapis performans — z dwiema literami r w rdzeniu: per-for-mans. Wariant „perfomans” również czasami pojawia się w mowie potocznej i niektórych źródłach, jednak dla spójnego tekstu literackiego lepiej używać formy „performans”.
Performans jako forma nowoczesnej sztuki
Pomimo dużej liczby nowoczesnych znaczeń, to sztuka pozostaje głównym kontekstem, w którym słowo „performans” używane jest w języku ukraińskim.
Performans w sztuce — to dzieło, którego podstawą jest działanie artysty, grupy uczestników lub publiczności. Może łączyć ruch, mowę, muzykę, wideo, kostiumy, przedmioty, światło, przestrzeń i interakcję z widzami. Jednak żaden z tych elementów nie jest obowiązkowy: czasami performans składa się jedynie z obecności osoby w określonym miejscu przez określony czas.
W tradycyjnej sztuce po zakończeniu pracy pozostaje materialny obiekt — obraz, rzeźba czy fotografia. W performansie głównym dziełem staje się same wydarzenie. Po nim mogą pozostać nagrania wideo, zdjęcia, rekwizyty lub wspomnienia widzów, ale one tylko dokumentują to, co się wydarzyło, i nie zawsze mogą całkowicie zastąpić żywe doświadczenie.
Performans może być starannie zaplanowany lub improwizowany, trwać kilka sekund lub wiele godzin, odbywać się w muzeum, na ulicy, w opuszczonym budynku lub w przestrzeni cyfrowej. Artysta może go wykonywać samodzielnie, angażować innych uczestników lub przekazywać publiczności część kontroli nad wydarzeniem.
To właśnie ta wolność czyni performans jednym z najtrudniejszych do precyzyjnego zdefiniowania rodzajów nowoczesnej sztuki. Może przypominać teatr, taniec, koncert, rytuał, protest lub zwykłe działanie codzienne, jednak przekształca się w dzieło sztuki dzięki zamysłowi autora i kontekstowi, w którym się odbywa.
Historia powstania performansu
Chociaż performans jako odrębny kierunek sztuki ukształtował się dopiero w XX wieku, jego korzenie można znaleźć znacznie wcześniej. W różnych kulturach istniały rytuały, ceremonie, karnawały i publiczne wydarzenia, w których główne znaczenie miała nie stworzona rzecz, ale samo działanie. To właśnie ta idea — że sztuką może być proces, a nie tylko gotowy wynik — z czasem stała się podstawą performansu.
Pierwsze kroki w kierunku nowoczesnego performansu stawiali europejscy awangardziści na początku XX wieku. Przedstawiciele futuryzmu organizowali publiczne występy, podczas których łączyli poezję, muzykę, malarstwo i prowokacyjne działania. Ich celem było nie tylko pokazanie dzieła sztuki, ale wywołanie silnej reakcji emocjonalnej widzów.
Niedługo potem podobnymi eksperymentami zaczęli zajmować się przedstawiciele dadaizmu. Celowo burzyli oni przyzwyczajone wyobrażenia o sztuce, łącząc absurd, przypadkowość, improwizację i niespodziewaną interakcję z publicznością. To właśnie w tym okresie coraz częściej pojawiało się pytanie: czy sama akcja może być sztuką, nawet jeśli po niej nie pozostaje żaden materialny twór?
Po II wojnie światowej zainteresowanie takim podejściem tylko rosło. W latach 50. i 60. artyści coraz śmielej rezygnowali z tradycyjnego malarstwa czy rzeźby na rzecz żywej interakcji z przestrzenią, czasem i widzami. To wtedy performans zaczęto postrzegać jako samodzielny rodzaj nowoczesnej sztuki.
Ważną rolę w jego rozwoju odegrał międzynarodowy ruch artystyczny Fluxus, który powstał na początku lat 60. Jego uczestnicy dążyli do zatarcia granicy między sztuką a codziennym życiem. Zamiast wystaw organizowali krótkie akcje, eksperymenty z dźwiękiem, ruchem i interakcją z publicznością. Dla nich sztuka przestała być tylko przedmiotem w muzeum — mogła stać się niemal każda świadoma akcja.
Z drugiej połowy XX wieku performans na stałe zagościł w światowej sztuce. Dziś regularnie prezentowany jest w największych muzeach, galeriach, na biennale i międzynarodowych festiwalach sztuki współczesnej. Wiele uniwersytetów nawet uczy performansu jako odrębnej dyscypliny artystycznej.
Najbardziej znane performansy na świecie
Na przestrzeni dziesięcioleci performans podarował światu wiele dzieł, które stały się znaczące nie tylko dla sztuki, ale i dla kultury światowej.
„Cut Piece” — Yoko Ono
Jednym z najsłynniejszych performansów XX wieku była praca japońskiej artystki Yoko Ono, zaprezentowana w 1964 roku.
Podczas występu milcząco siedziała na scenie, a obok leżały nożyczki. Widzom proponowano, aby po kolei podchodzili i odcinali dowolny kawałek jej ubrania. Artystka nie stawiała oporu i nie komentowała tego, co się działo.
Ten performans poruszał kwestie zaufania, osobistych granic, odpowiedzialności publiczności oraz stosunku społeczeństwa do ludzkiego ciała. Do dziś uważany jest za jedno z najbardziej wpływowych dzieł sztuki performatywnej.
„The Artist Is Present” — Marina Abramović
W 2010 roku serbska artystka Marina Abramović zaprezentowała w Muzeum Sztuki Nowoczesnej jeden z najsłynniejszych performansów współczesności.
Przez prawie trzy miesiące codziennie siedziała przy stole i milcząco patrzyła w oczy każdemu odwiedzającemu, który siadał naprzeciwko. Żadnych słów ani specjalnych efektów — tylko obecność dwóch osób.
Pomimo zewnętrznej prostoty, ten performans wywołał niezwykle silne emocje. Niektórzy odwiedzający nie mogli powstrzymać łez, inni spędzali przed artystką dziesiątki minut w całkowitej ciszy. Praca pokazała, że nawet minimalne działanie może stać się potężnym artystycznym wyrażeniem.
„How to Explain Pictures to a Dead Hare” — Joseph Beuys
W 1965 roku niemiecki artysta Joseph Beuys przeprowadził performans, który stał się klasyką sztuki konceptualnej.
Chodził po galerii z martwym zającem na rękach i jakby tłumaczył mu znaczenie obrazów, podczas gdy widzowie mogli jedynie obserwować, co się dzieje.
Praca stała się refleksją nad naturą sztuki, komunikacji oraz pytaniem, czy zawsze dzieło sztuki można racjonalnie wyjaśnić słowami.
„Rhythm 0” — Marina Abramović
Kolejnym znaczącym performansem Mariny Abramović była praca Rhythm 0, zaprezentowana w 1974 roku.
Przez sześć godzin artystka pozostawała całkowicie pasywna, pozwalając odwiedzającym robić z nią wszystko, co chcą. Obok leżały dziesiątki przedmiotów — od kwiatu i pióra po nóż i inne potencjalnie niebezpieczne rzeczy.
Ten eksperyment stał się badaniem ludzkiego zachowania, odpowiedzialności oraz tego, jak zmieniają się działania ludzi, gdy czują pełną wolność i brak kary.
Performans w codziennej mowie
Z biegiem czasu słowo „performans” wyszło daleko poza sztukę i stało się częścią codziennego języka.
Dziś tak często nazywa się każde jaskrawe, niezwykłe lub demonstracyjne zachowanie. Na przykład, jeśli ktoś urządza emocjonalną scenę, niespodziewaną akcję lub zachowuje się zbyt teatralnie, można usłyszeć zdanie:
„On znowu urządził prawdziwy performans.”
W tym przypadku słowo nie jest już związane z nowoczesną sztuką. Używane jest w przenośni i podkreśla, że wydarzenie było widowiskowe, przyciągało uwagę lub wyglądało niezwykle.
Czasami to słowo ma pozytywne zabarwienie — gdy mowa o efektownym występie muzyka, sportowca czy prowadzącego. W innych sytuacjach może brzmieć ironicznie, jeśli zachowanie osoby wydaje się zbyt ostentacyjne lub sztuczne.
Dlatego znaczenie słowa zawsze warto określać w kontekście.
Co to jest Performance Marketing?
Jedno z najpowszechniejszych nowoczesnych znaczeń słowa performance związane jest z marketingiem cyfrowym.
Performance Marketing (marketing performansowy) — to podejście do reklamy, w którym efektywność kampanii ocenia się na podstawie konkretnych mierzalnych wyników.
W przeciwieństwie do tradycyjnej reklamy, gdzie głównym celem może być rozpoznawalność marki, w marketingu performansowym najważniejsze jest osiągnięcie wyraźnie określonego działania użytkownika.
Na przykład:
- złożenie zamówienia;
- wypełnienie formularza;
- rejestracja;
- instalacja aplikacji;
- telefon do firmy;
- subskrypcja newslettera.
Dlatego tutaj nieustannie analizuje się różnorodne wskaźniki: liczbę kliknięć, konwersje, koszt zgłoszenia, rentowność reklamy i inne metryki.
Dziś marketing performansowy jest jednym z najpopularniejszych kierunków reklamy cyfrowej, ponieważ pozwala dość dokładnie ocenić, jak efektywnie działa każda kampania reklamowa.
Co oznacza performance w IT i technice?
W dziedzinie technologii informacyjnych słowo performance najczęściej tłumaczy się jako wydajność lub szybkość działania.
Charakteryzuje to, jak szybko i efektywnie działa dany system.
Na przykład można mówić o:
- performance procesora;
- performance karty graficznej;
- performance strony internetowej;
- performance bazy danych;
- performance aplikacji mobilnej.
Jeśli programista mówi, że trzeba poprawić performance, oznacza to, że program musi być szybszy, efektywniejszy lub mniej wymagający dla zasobów komputera.
W tym kontekście słowo „performans” prawie nie jest używane. W języku ukraińskim znacznie naturalniej mówi się „wydajność”, „szybkość działania” lub „efektywność pracy systemu”.
Performans w biznesie
W biznesie słowo performance zazwyczaj tłumaczy się jako efektywność, wydajność lub wskaźniki pracy.
Na przykład kierownicy mogą oceniać:
- performance pracownika;
- performance zespołu;
- performance działu sprzedaży;
- performance firmy za kwartał.
W takich przypadkach nie chodzi o twórczy występ czy sztukę, ale o to, jak skutecznie osiągnięto postawione cele.
Dlatego w ukraińskich tekstach biznesowych zamiast bezpośredniego zapożyczenia „performans” zazwyczaj używa się słów efektywność, wydajność, produktywność lub wyniki pracy.
Performans w sporcie
Kolejną dziedziną, w której często można spotkać angielskie słowo performance, jest sport.
Komentatorzy, trenerzy i analitycy sportowi używają go do oceny jakości występu sportowca lub drużyny.
Na przykład, po angielsku można powiedzieć:
Wspaniały występ.
Po ukraińsku naturalniej to przetłumaczyć jako:
- wspaniały występ;
- błyskotliwa gra;
- silny wynik.
Zatem i w kontekście sportowym słowo performance nie oznacza artystycznego performansu, lecz opisuje poziom wykonania, umiejętności i osiągnięty wynik.
Czym performans różni się od teatru, instalacji i happeningu?
Ze względu na zewnętrzne podobieństwo performans często mylony jest z przedstawieniem teatralnym, instalacją lub happeningiem. Jednak są to różne formy sztuki.
Performans i teatr
Na pierwszy rzut oka mają wiele wspólnego: jest scena, wykonawca i widzowie.
Jednak teatr zazwyczaj opiera się na dramaturgii, rolach, scenariuszu i postaciach.
W performansie artysta często nie gra wymyślonej postaci — działa we własnym imieniu. Głównym elementem nie jest fabuła, ale samo działanie, jego idea oraz interakcja z przestrzenią i publicznością.
Performans i instalacja
Instalacja — to przede wszystkim przestrzenny obiekt artystyczny, stworzony z różnych materiałów.
Performans zaś istnieje w czasie. Jego podstawą jest działanie, a nie przedmiot.
Choć czasami artyści łączą oba formaty: tworzą instalację, w której odbywa się performans.
Performans i happening
Happening powstał niemal równocześnie z performansem, dlatego te pojęcia często się mylą.
Główna różnica polega na tym, że happening w dużej mierze zależy od improwizacji i aktywnego udziału publiczności. Wydarzenia mogą rozwijać się w nieprzewidywalny sposób, a widzowie często stają się współtwórcami procesu artystycznego.
Performans również może angażować publiczność, ale zazwyczaj artysta wyraźniej definiuje zamysł i strukturę pracy.
Synonimy słowa „performans”
Nie ma absolutnego synonimu dla słowa „performans”. Jego znaczenie jest na tyle zależne od kontekstu, że w różnych sytuacjach odpowiednie będą różne słowa.
Jeśli mowa o nowoczesnej sztuce, najczęściej używa się takich odpowiedników:
- akcja artystyczna;
- działanie artystyczne;
- występ artystyczny;
- wydarzenie artystyczne;
- praktyka performatywna.
W mowie potocznej, w zależności od kontekstu, mogą pasować słowa:
- przedstawienie;
- show;
- widowisko;
- zainscenizowane działanie;
- demonstracyjne zachowanie.
W biznesie, marketingu i IT słowo performance zazwyczaj tłumaczy się inaczej:
- efektywność;
- wydajność;
- produktywność;
- szybkość działania;
- jakość wykonania;
- wskaźniki pracy.
Dlatego przed przetłumaczeniem lub użyciem słowa „performans” zawsze warto uwzględnić kontekst.
Najczęściej zadawane pytania
Performans — to zawsze sztuka?
Nie. Chociaż najznaczniejsze znaczenie słowa związane jest z nowoczesną sztuką, dziś termin ten jest aktywnie używany w biznesie, marketingu, sporcie i technologii informacyjnej. W każdej z tych dziedzin ma swoje własne znaczenie.
Czym performans różni się od przedstawienia?
Przedstawienie teatralne zazwyczaj ma scenariusz, postacie i dramaturgię. Performans niekoniecznie opowiada historię lub ma fabułę. W nim głównym środkiem artystycznym jest samo działanie, interakcja z przestrzenią, czasem i widzem.
Dlaczego performans uważany jest za sztukę?
Ponieważ jego celem jest nie tylko wykonanie określonego działania, ale stworzenie artystycznego wyrażenia. Ważne stają się zamysł autora, kontekst, symbolika i reakcja publiczności.
Co oznacza performance po angielsku?
Angielskie słowo performance jest wieloznaczne. Może oznaczać występ, wykonanie, efektywność, wydajność, produktywność lub szybkość działania — w zależności od kontekstu.
Jak poprawnie: performans czy perfomans?
Normatywną formą w języku ukraińskim jest performans.
Odpowiada ona zapisowi angielskiego słowa performance i jest używana w słownikach, encyklopediach oraz w większości współczesnych ukraińskich publikacji. Wariant „perfomans” czasami można spotkać w nieformalnej mowie lub w niektórych publikacjach, jednak nie jest on zalecany w języku literackim.
