Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Letniego wieczoru wystarczy otworzyć okno i zostawić włączoną lampę, aby po pewnym czasie wokół niej pojawiły się motyle, komary, chrząszcze i inni nocni goście. Krążą wokół lampy, uderzają w nią, odlatują i wracają z powrotem.
Z boku wydaje się, że owad po prostu bardzo chce dotrzeć do światła. Stąd popularne wyjaśnienie: rzekomo nocne motyle orientują się według Księżyca, a lampę mylnie biorą za niego. Jednak nowoczesne eksperymenty pokazują znacznie ciekawszy obraz.
Przynajmniej w pobliżu sztucznego źródła owad często nie tyle leci do światła, co traci właściwe poczucie tego, gdzie jest góra.
Owady też muszą wiedzieć, gdzie niebo
Aby stabilnie latać, owad musi nieustannie kontrolować położenie swojego ciała w przestrzeni. W naturze jednym z ważnych wzrokowych punktów orientacyjnych do tego jest niebo.
W trakcie ewolucyjnej historii lotu owadów najjaśniejsza część otaczającej przestrzeni zazwyczaj znajdowała się u góry. Nawet w nocy niebo często jest jaśniejsze od ziemi i roślinności, szczególnie w krótkofalowej części spektrum.
W wielu latających owadach znana jest reakcja, którą nazywa się dorsal light response (DLR) — dosłownie reakcją skierowania grzbietowej strony ciała ku światłu. Podczas lotu owad stara się utrzymać górną część ciała zwróconą w stronę najjaśniejszego obszaru przestrzeni.
W naturalnych warunkach zasada ta jest dość niezawodna: najjaśniejsze jest u góry — więc tam jest niebo.
A potem pojawia się lampa.
Lampa dosłownie „odwraca niebo”
Wyobraźmy sobie motyla, który leci w ciemności i znajduje się w pobliżu jasnej latarni. Dla jego systemu orientacji powstaje niezwykła sytuacja: najjaśniejsze źródło teraz może być nie nad nim, a z boku lub nawet pod nim.
Owady nadal korzystają z reakcji, która w naturalnych warunkach pomaga stabilizować lot — obracają grzbietową stronę ciała ku światłu.
Właśnie tutaj zaczynają się problemy.
Jeśli lampa znajduje się z boku, owad przechyla się w jej kierunku, co powoduje zniekształcenie trajektorii. Może zacząć krążyć wokół źródła światła zamiast lecieć prosto. W innych sytuacjach owad nagle unosi przednią część ciała, zyskuje wysokość, zwalnia i opada w dół. A przelatując bezpośrednio nad lampą, może tak mocno obrócić grzbiet ku światłu, że faktycznie się przewraca i przechodzi w ostry spadek.
To znaczy, że znane krążenie wokół lampy może nie być przejawem nieodpartej chęci „dotarcia do światła”, a skutkiem zakłócenia systemu stabilizacji lotu.
Jak to udało się zobaczyć
Jedno z najciekawszych wyjaśnień pojawiło się po badaniach opublikowanych w 2024 roku w Nature Communications. Naukowcy użyli wysokiej prędkości nagrań stereowizyjnych w warunkach naturalnych oraz systemów śledzenia ruchu w laboratorium, aby odtworzyć trójwymiarowe trajektorie lotu owadów w pobliżu sztucznego światła.
Wynik był sprzeczny z prostą ideą, że owady po prostu celują w lampę.
W rzeczywistości nie leciały prosto do źródła światła. Zamiast tego podczas lotu systematycznie przechylały grzbietową stronę ciała w jego kierunku. Z tego powodu ich ruch często okazywał się prawie prostopadły do kierunku na lampę.
Naukowcy opisali trzy charakterystyczne scenariusze: krążenie wokół światła, ostry wzrost z utratą prędkości oraz przewracanie się z dalszym opadaniem. Takie trajektorie udało się odtworzyć również w modelu komputerowym, w którym owad po prostu starał się nieustannie obracać grzbiet ku źródłu światła.
Autorzy doszli do wniosku, że zakłócenie dorsal light response najlepiej z przetestowanych przez nich modeli wyjaśnia dziwne loty owadów bezpośrednio w pobliżu sztucznego światła.
I ostatnie wyjaśnienie tutaj jest ważne. Naukowcy nie twierdzą, że ten mechanizm wyjaśnia absolutnie wszystko. W pracy zaznaczono, że nie sprawdzono, dlaczego owady mogą zbliżać się do źródła światła z dużej odległości. Mogą tam działać inne mechanizmy.
A co z Księżycem?
Hipoteza o Księżycu nie pojawiła się w próżni.
Nocne owady rzeczywiście mogą wykorzystywać niebieskie punkty orientacyjne do nawigacji. Stąd wzięła się idea, że utrzymują pewny kąt do bardzo odległego źródła światła — na przykład Księżyca. Ponieważ jest on umiejscowiony niezwykle daleko, taki sposób pozwala mniej więcej zachować kierunek lotu.
Jeśli jednak zamiast Księżyca punktem orientacyjnym staje się bliska lampa, geometria się zmienia. Teoretycznie próba nieustannego utrzymywania tego samego kąta do niej mogłaby zakręcać trajektorię owada.
Jednak loty zarejestrowane w wspomnianych badaniach z 2024 roku nie bardzo pasowały do tego modelu. Naukowcy nie zaobserwowali oczekiwanego systematycznego spiralnego zbliżania się do światła. Ponadto podczas eksperymentów owady mogły zmieniać, z której strony ciała trzymały źródło światła, co również źle zgadza się z prostym modelem niebieskiego kompasu.
Dlatego wyjaśnienie „motyl bierze lampę za Księżyc” nie może być dziś uważane za uniwersalną odpowiedź. Jednocześnie autorzy pracy nie wykluczają, że niebieska nawigacja może mieć znaczenie w innych sytuacjach, szczególnie na większą odległość.
Może owady przyciąga ciepło?
To kolejne intuicyjne wyjaśnienie, szczególnie jeśli przypomnieć sobie motyle, które wpadają w płomienie.
Jednak samo ciepło również nie wyjaśnia charakterystycznego zachowania w pobliżu lamp. Autorzy tej samej pracy zwracają uwagę, że podobne zachowanie występuje również w pobliżu źródeł LED, które emitują bardzo mało promieniowania podczerwonego w porównaniu do płomienia lub żarówek.
Co więcej, trajektoria zmienia się w zależności od położenia światła, co lepiej zgadza się z orientacją wzrokową niż z prostym dążeniem do zbliżenia się do ciepła.
Dlaczego niektóre lampy przyciągają więcej owadów niż inne
Owady widzą świat inaczej niż ludzie. Wrażliwość na różne długości fal różni się między gatunkami, a nawet dużymi grupami taksonomicznymi, dlatego kolor i spektrum sztucznego oświetlenia mają znaczenie.
Na przykład, badania terenowe z 2023 roku wykazały, że krótkofalowe niebieskie światło ogólnie przyciągało więcej owadów niż zielone lub czerwone, chociaż reakcje różnych rzędów znacznie się różniły.
Podobny obraz dało również badanie opublikowane w 2025 roku w Insect Conservation and Diversity. W tym eksperymencie motyle najbardziej przyciągało promieniowanie ultrafioletowe, podczas gdy muchówki silnie reagowały również na niebieskie i zielone światło. Czerwone ogólnie przyciągało mniej owadów.
Dlatego nie ma prostej zasady w stylu „owady lubią niebieski kolor”. Ważne są zarówno długość fali, jak i jasność, gatunek owada oraz warunki otoczenia.
I wciąż nie każdy owad leci do każdej lampy
Nawet sformułowanie „owady lecą do światła” nieco upraszcza rzeczywistość.
Różne gatunki reagują na sztuczne oświetlenie w różny sposób. Nawet w badaniach z 2024 roku zdarzały się wyjątki: niektóre owady w określonych warunkach laboratoryjnych mogły przelatywać nad jasnym źródłem bez charakterystycznego przewracania się czy krążenia.
Reakcja zależy od gatunku, spektrum i intensywności światła, jego położenia, oświetlenia otoczenia oraz prawdopodobnie stanu fizjologicznego samego owada.
Dlatego nowoczesne wyjaśnienie brzmi ciekawiej niż stare „motyl myśli, że lampa to Księżyc”.
Sztuczne światło tworzy sytuację, do której system orientacji owadów nie jest przystosowany: najjaśniejsza część świata nagle może znaleźć się z boku lub nawet z dołu.
A zwykła żarówka na tarasie faktycznie może podpowiadać owadowi błędny kierunek „w górę”.
Dlaczego to ważne nie tylko dla owadów przy lampie
Problem sztucznego nocnego oświetlenia jest znacznie szerszy niż kilka motyli przy oknie.
Przegląd danych naukowych opublikowany w Biological Conservation łączy sztuczne światło w nocy z zakłóceniami w ruchu, żywieniu, rozwoju i rozmnażaniu owadów, a także ze zmianą ryzyka bycia złapanym przez drapieżniki. Autorzy traktują zanieczyszczenie światłem jako jeden z czynników, które mogą przyczyniać się do spadku populacji owadów.
Nie oznacza to, że każda lampa nieuchronnie szkodzi wszystkim owadom w równym stopniu. Skala efektu zależy od spektrum, jasności, kierunku oświetlenia, czasu pracy oraz lokalnych gatunków. Dlatego dziś bada się nie tylko kolor lamp, ale także ich ekranowanie i kierowanie światła. W szczególności eksperymenty dotyczące kierowania sztucznego oświetlenia pokazują, że zmniejszenie nadmiernego rozpraszania światła może znacząco ograniczyć liczbę owadów gromadzących się wokół lamp.
I tutaj jest pewna ironia. Przynajmniej część owadów wpada w pułapkę przy naszych lampach nie dlatego, że sztuczne światło jest dla nich tak przyciągające samo w sobie. Problemem staje się bardzo stara i w naturalnych warunkach użyteczna system orientacji: jasna strona świata zazwyczaj powinna być u góry.
