Ta treść została automatycznie przetłumaczona z ukraińskiego.
Słowo „Donbas” brzmi tak, jakby należało do dawnych nazw geograficznych — jak Polesie, Podole czy Wołyń. W rzeczywistości powstało stosunkowo niedawno i początkowo oznaczało nie historyczną ziemię ani jednostkę administracyjną, lecz obszar występowania surowców mineralnych. Nazwę stworzyła geologia, rozprzestrzenił przemysł, a obecne znaczenie uzyskała dopiero w XX wieku.
Historia tego słowa pokazuje, jak odkrycia pokładów węgla, pojawienie się kopalń, zakładów metalurgicznych i kolei mogą nie tylko zmienić krajobraz, ale dosłownie nadać terytorium nową nazwę.
Czy region miał dawną nazwę
Do XIX wieku nie istniała jedna ustalona nazwa dla całego terytorium współczesnych obwodów Donieckiego i Ługańskiego. Te ziemie nie tworzyły oddzielnego historycznego regionu z wyraźnymi i niezmiennymi granicami.
W dawnych czasach były częścią wielkiej przestrzeni stepowej, przez którą przechodziły i gdzie osiedlały się różne koczownicze narody. W średniowieczu stepy nadczarnomorskie i azowskie wchodziły w skład znacznie szerszych terytoriów, znanych jako Ziemia Połowców lub Deszt-i-Kipczak — „step Kipczaków”. Jednak żadna z tych nazw nie odnosiła się tylko do przyszłego Donbasu.
Od XV wieku w źródłach pojawia się pojęcie Dzikie Pole. Tak nazywano ogromny pas stepowy, który rozciągał się daleko poza współczesne Donieck i Ługańsk. Słowo „dzikie” nie oznaczało całkowicie pustego lub bezludnego. Koczowano tu, polowano, wypasano bydło, łowiono ryby, wydobywano sól i wytyczano szlaki handlowe. Jednak z powodu ciągłego zagrożenia wojennego sieć stałych osiedli pozostawała stosunkowo rzadka.
W XVI–XVIII wieku różne części przyszłego regionu przemysłowego należały do kilku historycznych stref. Znaczna część północnej Ługańszczyzny oraz niewielka część północnego Donbasu wchodziły w skład Ukrainy Słobódzkiej. Ziemie centralne i południowe były związane z Zaporożem, w szczególności z Kalmiuską palanką Wojska Zaporoskiego Nizowego. Na wschodzie znajdowały się ziemie kozactwa donieckiego, a Naddonie miało swoją własną historię osadnictwa, ważną częścią której była grecka społeczność.
Tak więc wyrażenie „Donbas w XVII wieku” jest umowne. Samego Donbasu jako oddzielnego regionu wtedy jeszcze nie istniało, a ziemie, które później zaczęto tak nazywać, miały różną przynależność historyczną.
Skąd wzięło się słowo „Doniecki”
Podstawą przyszłej nazwy stał się Siewierski Doniec — największy dopływ Donu. To właśnie od nazwy tej rzeki utworzono przymiotnik „doniecki” w wyrażeniach „Doniecki krąg” i „Doniecki basen”.
Oznaczenie „Siewierski” wiąże się z Siewierzanami i Ziemią Siewierską, w pobliżu której znajdują się źródła rzeki. Forma „Doniec” jest pokrewna nazwie Donu i zawiera zdrobnienie. W różnych okresach historycznych nazwy Don i Doniec mogły odnosić się do poszczególnych części systemu rzek, dlatego wyjaśnienie „Doniec — mały Don” oddaje jedynie ogólną logikę językową, ale nie całą złożoną historię hydronimu.
Ważne jest, że Donbas nie został nazwany na cześć miasta Doniecka. Kolejność była odwrotna: najpierw pojawiły się nazwy Doniecki krąg i Doniecki basen, potem skrócone słowo „Donbas”, a dopiero w 1961 roku miasto Stalino przemianowano na Donieck.
Doniecki krąg i badania Jewgrafa Kowalewskiego
Pokłady węgla w tym regionie były znane na długo przed pojawieniem się nazwy „Donbas”. Rozpoznawano je już w XVIII wieku, a w 1795 roku w Lisiczej Bałce, na terenie współczesnego Lisiczańska, założono pierwszą przemysłową kopalnię. W następnym roku zaczęła ona dostarczać węgiel dla Ługańskiego zakładu odlewniczego.
Jednak pojedyncze kopalnie jeszcze nie tworzyły spójnego regionu przemysłowego. Aby go rozwinąć, konieczne było ustalenie, jak dokładnie leżą pokłady węgla, jaka jest ich długość i czy stanowią one jedną system geologiczny.
W ważnej roli w tym odegrał inżynier górniczy i geolog Jewgraf Kowalewski, pochodzący z obwodu charkowskiego. W 1827 roku został wysłany do inspekcji Ługańskiego zakładu odlewniczego. Badając okoliczny teren, Kowalewski opisał jego budowę geologiczną i wprowadził do obiegu naukowego nazwę Doniecki krąg, utworzoną od nazwy Siewierskiego Dońca.
W pracy „Geognostyczny przegląd Donieckiego górskiego kręgu”, opublikowanej w 1829 roku, przedstawił jeden z pierwszych systematycznych opisów lokalnych pokładów węgla i schemat ich rozmieszczenia. Z czasem pojęcie „Doniecki krąg”, które odnosiło się przede wszystkim do formy rzeźby terenu i budowy geologicznej wzniesienia, zostało uzupełnione szerszą nazwą — Doniecki basen węgla kamiennego.
W geologii basen to nie tylko terytorium, z którego woda spływa do jednej rzeki. To także obszar występowania określonych skał lub surowców mineralnych. Doniecki basen węgla kamiennego to duża struktura geologiczna, w obrębie której znajdują się powiązane ze sobą pokłady węgla kamiennego.
Jak z Donieckiego basenu powstał Donbas
Słowo Donbas powstało jako skrót nazwy Doniecki basen węgla kamiennego, a dokładniej — jej krótszej formy Doniecki basen:
Doniecki + basen = Donbas.
W podobny sposób powstały nazwy „Krywbass” — Kryworoski basen rudy żelaza — oraz „Kuzbass” — Kuzniecki basen węgla.
Początkowo termin ten dotyczył głównie leksyki zawodowej i gospodarczej. Używali go geolodzy, inżynierowie górniczy, właściciele kopalń, przemysłowcy i kolejarze. W ciągu XIX wieku znacznie częściej pojawiała się pełna nazwa „Doniecki basen”, a skrócona forma stopniowo wchodziła do szerszego użycia.
Publiczne i polityczne wykorzystanie słowa „Donbas” stało się szczególnie widoczne na początku XX wieku. Na przykład w wystąpieniach politycznych w 1917 roku brzmiało już jako zrozumiała dla szerokiej publiczności nazwa regionu węglowo-przemysłowego. Jednak ustalenie jednej dokładnej daty, kiedy skrót po raz pierwszy pojawił się w języku, jest trudne: początkowo mógł istnieć w środowisku biznesowym i zawodowym, a dopiero później trafić do prasy i leksyki politycznej.
Jak przemysł połączył różne ziemie
Prawdziwe formowanie Donbasu jako oddzielnego regionu rozpoczęło się w drugiej połowie XIX wieku. To właśnie wtedy szybko rosły wydobycie węgla, budowano zakłady metalurgiczne, kładziono koleje i powstawały nowe osiedla robotnicze.
Przemysł tworzył związki, których wcześniej nie było. Kopalnie dostarczały paliwo do zakładów, przedsiębiorstwa metalurgiczne potrzebowały węgla i rudy żelaza, koleje przewoziły surowce i gotowe produkty, a nowe miasta przyciągały dziesiątki tysięcy pracowników. Różne terytoria o różnej historii stopniowo przekształcały się w jedną przestrzeń gospodarczą.
Jednocześnie Doniecki basen nie pokrywał się z granicami administracyjnymi. Pod koniec XIX — na początku XX wieku jego przedsiębiorstwa znajdowały się głównie w powiatach Bachmuckim, Mariupolskim i Słowiańsko-Serbskim guberni katerynosławskiej, częściowo — w guberni charkowskiej oraz w sąsiednich okręgach Obwodu Wojska Donieckiego.
Człowiek mógł oficjalnie mieszkać w guberni katerynosławskiej, ale pracować w kopalni Donieckiego basenu i nazywać miejsce swojej pracy Donbasem. Dlatego ta nazwa od samego początku opisywała nie jednostkę administracyjną, lecz region przemysłowo-gospodarczy.
Kiedy Donbas zyskał administracyjne kształty
W 1919 roku władze bolszewickie po raz pierwszy próbowały połączyć główne regiony przemysłowe w ramach guberni Donieckiej. Jej początkowy skład i granice wkrótce zostały zmienione, a w 1920 roku do guberni włączono powiaty Bachmucki, Mariupolski i Słowiańsko-Serbski, powiat Starobielski, części powiatów Izyumskiego i Kupiańskiego, a także Taganrog i części sąsiednich okręgów.
Początkowo centrum guberni był Ługańsk, a od 1920 roku — Bachmut. Gubernia Doniecka miała połączyć kopalnie, zakłady, koleje i okoliczne tereny rolnicze w jeden system gospodarczy, jednak istniała tylko do 1925 roku.
W 1932 roku w składzie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad powstała duża Obwód Doniecki, która obejmowała terytoria obecnych obwodów Donieckiego i Ługańskiego. Początkowo jej administracyjnym centrum był Artemiwsk — współczesny Bachmut, ale już jesienią 1932 roku instytucje obwodowe przeniesiono do Stalino.
W czerwcu 1938 roku obwód doniecki podzielono na Staliński i Woroszyłowgradzki. W 1961 roku miasto Stalino przemianowano na Donieck, a obwód Staliński — na Doniecki. Obwód Woroszyłowgradzki w latach 1958–1970 nosił nazwę Ługańskiego, potem przywrócono mu poprzednią nazwę, a w 1990 roku znów stał się Ługańskim.
Na tle licznych reform administracyjnych i zmian nazw słowo „Donbas” okazało się niezwykle trwałe. Nie było związane z imieniem politycznego działacza ani konkretnym systemem terytorialnym.
Jak zmieniło się znaczenie słowa „Donbas”
Początkowo Donbas oznaczał obszar występowania i wydobycia węgla. Jego granice określały pokłady geologiczne i rozmieszczenie przedsiębiorstw przemysłowych, a nie granice obwodów.
W okresie radzieckim znaczenie nazwy zaczęło się rozszerzać. Donbas stał się jednym z głównych symboli industrializacji: w prasie wychwalano pracę górników, wokół przemysłu węglowego formowano lokalną symbolikę, a miasta i przedsiębiorstwa przedstawiano jako części jednego wielkiego organizmu przemysłowego.
Stopniowo Donbas zaczęto nazywać nie tylko pasem górniczym, ale niemal całym terytorium obwodów Donieckiego i Ługańskiego. Z historyczno-geograficznego punktu widzenia to uogólnienie nie jest całkowicie precyzyjne. Północ Ługańszczyzny w dużej mierze należy do Słobódzki, Naddonie ma swoją własną historię, a część obszarów rolniczych obu obwodów leży poza główną strefą pokładów węgla.
Natomiast geologiczny Doniecki basen wykracza poza granice Ukrainy i rozciąga się dalej na wschód. Dlatego jego terytorium również nie pokrywa się z współczesnym politycznym i medialnym wyobrażeniem o Donbasie jako dwóch obwodach Ukrainy.
Faktycznie słowo ma kilka znaczeń:
- geologiczne — Doniecki basen węgla kamiennego;
- przemysłowe — sieć kopalń, zakładów i związanych z nimi miast;
- historyczno-ekonomiczne — region uformowany przez industrializację XIX–XX wieku;
- społeczno-polityczne — powszechnie używana zbiorowa nazwa obwodów Donieckiego i Ługańskiego.
Właśnie dlatego niemożliwe jest narysowanie jednej uniwersalnej mapy Donbasu. Jego granice zależą od tego, o czym mowa: o geologii, przemyśle, historii czy współczesnej geografii politycznej.
Nazwa młodsza od samego regionu
Donbas nie należy do historycznych regionów, których nazwy istniały nieprzerwanie przez wiele wieków. To stosunkowo młody region przemysłowy, który uformował się głównie w XIX–XX wieku.
Przed pojawieniem się dużego przemysłu węglowego i metalurgicznego jego ziemie nie stanowiły jednego całości. Jedne były związane ze Słobódzką, inne z Zaporożem, Naddoniem lub donieckim kozackim pograniczem. Dopiero badania geologiczne ujawniły pod nimi wspólny system pokładów węgla, a kopalnie, zakłady, koleje i miasta robotnicze przekształciły tę geologiczną jedność w ekonomiczną i społeczną.
Tak na mapie kolejno pojawiły się Doniecki krąg, Doniecki basen węgla kamiennego, przemysłowy Donbas, gubernia doniecka oraz duża obwód doniecki. Znaczenie nazwy rozszerzało się razem z samym regionem: od terminu geologicznego do słowa, które zaczęło oznaczać terytorium, kulturę przemysłową i odrębną regionalną tożsamość.
